Gelişmekte Olan Sosyal Ağların Bilime / Arkeolojiye Katkıları

Günümüzde internet giderek gelişmekte, bu gelişen sanal dünyaya ise bireyler sosyal ağlar aracılığı ile daha fazla tutunmakta. Daha önce sadece takipçisi olduğumuz internette sosyal ağlar sayesinde söz sahibi olma, bir yer (profil) edinebilmiş durumdayız. Zararları var mı yok mu ayrı bir tartışma konusudur ancak bu yazının amacı sosyal ağların bilime, bizim ve gazetenin de ortak alanı olan Arkeolojiye katkılarıdır.

Söz konusu sosyal ağlar; Academia.edu vb. gibi ağlar. Academia.edu, Facebook, Twitter gibi her standart internet kullanıcısının ve internet erişimi olan her bilgisayarın kolaylıkla kullanıcısı olabileceği, ücretsiz bir yapım. Academia.edu’yu diğer sosyal ağlardan uzantısındaki “edu” kısmı ayırmakta. Çünkü bu ağda kişiler/kullanıcılar akademik çalışmalarını yayınlamaktalar.

Kolaylıkla üye olunup, ücretsiz olarak faydalanılabilen Academia.edu ağının kabaca en büyük faydası giderek gelişen dijital bir kütüphaneye dönüşmesidir. Bu ağda kullanıcılar bir hesap açmakta, edindikleri profilde yayınlarını künyeleriyle beraber pdf. formatında ücretsiz indirilebilir olmak üzere siteye yüklemektedir. Bu yüklemeleri yapan araştırmacıların/kullanıcıların diğer sosyal ağlardaki gibi takipçisi olduğumuzda, bu yüklemelere “bir tıkla” ulaşabilmekteyiz.

Ülkemizde (hatta dünyada) zaten en sıkıntılı olduğumuz kütüphane/kaynak arayışı için bence en ideal çözüm bu tür sosyal ağlar olacak. Çok büyük kentlerimizde bile zaten kütüphane eksikliği çekiyoruz. Ayrıca her kütüphanenin her bilim dalından yayınları kusursuz olarak barındırmadığını da biliyoruz. Ancak bizi ilgilendirdiği için örneğimiz olan Arkeolojide tüm dünyadan kullanıcılar bu sosyal ağ veya ağlar sayesinde istediği kişinin, istediği yayınına doğrudan o kişinin profil takipçisi olarak erişebilmektedir. Ayrıca kendi çalışmalarını yayınladığı takdirde kendi faaliyetlerini de daha geniş bir çevreye duyurabilmektedir. Bir yayın çalışması herhangi bir süreli yayında yayınlandığında ne kadar geniş bir çevreye ulaşabilir? Ancak çalışmanız o süreli yayında yayınlandıktan sonra bir pdf. formatlı kopyasını da bu gibi bir sosyal ağda kendi profiliniz de paylaştığınızda müthiş bir hıza ulaşmış olursunuz. İtalya’daki bir kurumda çalışan önemli bir akademisyenin henüz dün yayınlanmış ve o ülkenin bir kurumuna (üniversite, enstitü, vb.) bağlı çalışan bir süreli yayına verilmiş olan makale, bildiri gibi bir araştırmasına, o araştırmayı bulmaya-okumaya istekli diğer bir araştırmacı ne kadar sürede ulaşabilir? Bu sosyal ağlar sayesinde yazar tarafından yüklendiği takdirde, yüklendiği andan itibaren ulaşılması birkaç saniyeyi geçmeyecektir. Tüm bilim disiplinleri giderek Academia.edu’ya yüklemelerini her geçen gün yapmakta ve Arkeoloji için de hatrı sayılır bir veri kaynağı giderek oluşmaktadır.

Ülkelerin bilim kuruluşlarından özellikle yönetimden sorumlu YÖK gibi kurumların da dikkatini vermesi gereken bir durumdur bu. Sosyal ağların ve bireysel internet kullanımının Medyayı, haberciliği bile ne kadar olumlu ve hızlı etkilediği su götürmez bir gerçek. Bugün en bilindik gazete, dergiler kendi web sayfalarında artık kişisel kullanım alanları oluşturmakta ve standart kullanıcıya söz sahibi olabilmesi için sanal kimlik sağlamaktalar. Bunun da yararları sıradan bir akşam haberlerini izlerken hemen fark edilebilmektedir. Hemen hiçbir haber artık görüntüsüz değil. İnandırıcılığı fazla olamayan, objektifliği tartışılır olan yazılı metinlerin birkaç fotoğrafla desteklendiği habercilik rafa kalkıyor.

Buna örnek birçok haber konusu var. En azından benim aklıma gelen ilk haber geçenlerde İstanbul’dan İzmir’e gitmekte olan tarifeli bir yolcu uçağının motoruna çarpan şimşek/yıldırım nedeniyle alev alması ve sonunda neyse ki bir can kaybı yaşanmadan havalimanına inişini gerçekleştirmesi. Bu haber daha önce belki birkaç fotoğraf ve spikerin sözlü sunumu ile verilebilirdi. Ancak bu haber anlık bir olayı içerir ve eğer bir tesadüf olmazsa(uçakta gazeteci, kameraman yoksa) görüntülenmesi bile imkansızken, uçağın içinden yolcular bir yandan görüntü almış, bir yandan uçak havada seyrederken dışarıdan bu yanan uçağı gören vatandaşlar görüntü almış ve hemen bu video dosyalarını haber ajanslarının sitelerindeki kendi hesaplarına yüklemişler, ajanslarda bu haberi anında vatandaşın yolladığı görüntülerle geçmişlerdir. Bu sayede akıllarda soru işareti bırakmayan haberciliğe doğru adımlar atılabilmekte.

Bizi bu habercilik örneğinde ilgilendiren konu ajansların bu standart kullanıcıyı destekleyen tavrıdır. Bilim kuruluşları da sosyal ağların bu gelişimini doğru kanalize edebilirse çok büyük dijital arşivlere sahip olmamız kaçınılmaz. Birçok rafta kalkmış yayın yönetici bilim kuruluşlarının teşvik ve zorunluluğu (art niyetli bir zorunluluktan bahsetmiyorum) ile bu tür dijital kaynaklara yerleştirilse amacına daha çok hizmet edebilecek, sadece o yayına ulaşabilenler değil doğrudan söz konusu okunmak, faydalanılmak istenen kaynak çok daha fazla insanın hizmetine sunulabilecektir.

Giderek gelişen bu tür sosyal ağlar içerisinde arkeolojide bizim de desteğimizle (kullanıcısı olmak ve faydalanırken güncel olarak kendi verilerimizi sunmamız sayesinde) kendi alanını kurabilir ve hatta sadece Arkeoloji camiasından insanlara hizmet eden bir sosyal ağ kurulabilir. Bu sayede hem artık tartışması bile sıkıcı gelen “kaynak yok, kütüphane yok” sorunu rafa kalkmış olur hem de yazar ve okuyucu arasında doğrudan bir bağ kurulabilir. Üniversite, Enstitü, YÖK vb. gibi yönetici kuruluşlarda bunu bir zorunluluk haline getirdiği takdirde ister istemez önemli bir dijital kaynak alanına sahip olabiliriz. (JSTOR gibi)

Zaten YÖK tarafından ülkede her akademisyenin her yıl faaliyetlerini yüklemekle zorunlu olduğu Yök-Sis adında bir dijital kaynak var ancak kullanımı, sitenin erişim hızı, ve paylaşıma kapalı bir yapılanma olması ile yine de istenilen düzeye en azıdan Academia.edu gibi bir düzeye ulaşamamaktadır.

Akademik paylaşım içerikli bir sosyal ağ sayesinde yazarlar içinde birçok fayda sağlanabilir. Bu arşiv aynı zamanda araştırmacının kendi akademik yayınlarının da bir arşivi olabilecek, istediği anda kendi yayın kronolojisi ve künyelerine ulaşabilecek, ne kadar takip edildiğini, paylaşımlarının kalitesini tartışıp/gözlemleyebileceği, yorumları dikkate alacağı bir ortam sunulabilecektir. Ayrıca bugün hepimiz üzerinde çalıştığımız tez, makale, bildiri vb. bilgisayar ortamında hazırladığımız her veriyi zaten yok olma kaygısı ile ister istemez 40 defa farklı yere kopyalıyoruz. Ancak cd, pc, usb bellek, harici belleklere güvenimiz hiçbir zaman, çalınma ihtimali, bozulma, çökme (virüs saldırısı), çalışmama, kullanıcı tarafından istemeyerek silinebilme gibi nedenler ile tam değildir.  Yine en güvenilir kopyalama alanı bir e-mail hesabı vb.dijital alanlardır. Bu alanlara kaydedilen çalışmalara defalarca kolay erişebiliyor, güvenli bir ortamda depolayabiliyoruz.

Yazının ana fikrine belki birçok muhalefet olacaktır. Ancak şimdiden belirtmek isterim ki; “öğrenci zaten kütüphaneye gitmiyor, şimdi hiç gitmesin” gibi bir gelenekçi eleştiriye baştan kapalıyım. Zaten mantık olarak amaç bir binanın içine fiziksel olarak girmek değil, amaç ister bir binada, ister bir sanal ortamda yazılı bir bilimsel kaynağa ulaşıp, okuyabilmek ve okuyanın da yazabilmesini daha fazla teşvik etmektir.

Saygılarımla.

Emrullah KALKAN

Dokuz Eylül Üniversitesi

Arkeoloji Bölümü