90’lar Pop, Arkeoloji ve Bizim Oğlan

Popüler kültür buralara hiç de ait olmayan fantezi dünyasının birinden ithal bir çeşit gözlük benim için. Çok ucuz ve kalitesiz bir gözlük olduğundan ve de gözleri bozmasından sebep çoğu zaman optik yanılgılara neden olabiliyor. Büyük olanı değersizleştirirken küçük olanı alıp tepemize yerleştirebiliyor. Bir medya aygıt geleneği olarak baskın olan büyük biraderin atmosfere bıraktığı koku bu. Burnuna gelen pis kokuyu alabiliyorsun ama işte orantısız şekli, deforme edileni, ya da tamamen değiştirilmiş olanı fark edemiyorsun. Güneşli bir pazar günü dışarı çıkıyor ve yolun Haliç kıyılarına düşüyor mesela. Etrafta güzel vakit geçireyim derken, üçerli-beşerli gruplar halinde gezen, kentli acemi seyyahların Haliç’e bakarak kendi aralarında yaptıkları konuşmaları, ”Bizans’ın içi altın dolu batıklarını çıkarırken nasıl bir teknik kullanmamız gerekiyor acaba” temalı istişarelerini duyabiliyorsunuz. Oysa Haliç’in üstünü örten gözlüğü kaldırabilse, gözlüğü-suyu aralayıp bakabilseler durum bir hayli değişecek. Aslında bakılmasına bakılıyor da, tatlı olanı bu gözlükle bakmak sanırım? Envai çeşit plastik atık, yosun tutmuş klozet kapakları, içinde çürümüş, artık unufak olup başka başka hallere bürünmüş, eskinin gıdası şimdinin ise parazit üreme hanesi kokuşmuş artıkları taşıyan çuvallar ve daha bunun gibi muhtelif şeyleri görmek insanda güzel duygular uyandırmaz nihayetinde.

90’lar pop benim kuşağımda ve bir önceki kuşakta güzel şeyler bıraktı. Yani, işte, sanki, öyle gibi… Şimdi burada 90’lar pop’un o kendine has yapısını ve şükela örneklerin tamamını konuşmayacağız, ama arkeoloji ve arkeoloji algısı için vurucu hareketleri gösterebilir,  popüler müziğin arkeolojiyle olan yakınlığını numuneler eşliğinde az da olsa konuşabiliriz sanırım:

İlk örnek Hakan Peker‘den Ateşini Yolla Bana adlı şarkı. Daha doğrusu bu şarkı için çekilen klip, buyursunlar:

Dediğim gibi şarkının sözleriyle pek işimiz yok. Hani belki ”şu zaman, bu zaman, çok zaman, evvel ve x zaman” gibi sıfat tamlamalarıyla paslaşılabilir (?) ardın sıra, ”ona buna çok zaman inandım” sözleri ve hemen akabinde bahsedilen -olumsuz anlamdaki- tamamına eremedim durumuyla inanç tarihine uzun ve de anlamlı bir orta açabilirsiniz ama yemez (Yemezler yani). Aslolan klip.

Mekanımız Ephesos. Klip, Celsus Kütüphanesi önünde yanarlı-dönerli hareketler yapan -sanırım bu bir çeşit dans ritüeli- ve bu sayede birtakım mesajlar veren gizemli ve mitolojik bir hatun kişisi ile başlar. Ara sekanslarda ise daktilo başında artık çalışmaktan gına gelmiş, yuvarlak ve kocaman camları olan gözlüklere sahip, belli ki bir derdi, geçmişe dair bir sorusu olan ve dahi araştırma yapan bir er kişisi vardır. Evet evet, tabii ki de bu er kişisi arkeologtur. İlerleyen bir ya da iki sahne sonrasında ise, antik tiyatronun orta yerinde o bizim bildiğimiz Hakan Peker olur bir anda. Bu arada klip işlemeye devam ediyor bittabi. Güzel yazlık mavi bir ceket, Hakan Pekervari figürler vs. Ve bu esnada, yani Hakan Peker tiyatroda bunlarla meşgulken, mistik güzel boş durmayıp arkeologumuzun peşine düştüğü  gizemi aydınlatmada kullanılabilecek çok önemli bir ipucunu odasındaki masasına, hemen daktilonun yanına bırakır. Tiyatroda Hakan Peker‘ken oteldeki odasına geldiğinde hemencecik arkeolog olan şahıs ise (Şizofren sanırım, kendini Hakan Peker zanneden kafası kırık, ya da alt benlik-üst benlik çatışması yaşayan bir meslektaşımız da olabilir bilmiyorum) bu sevindirici olayı yüzünde hafif bir tebessümle karşılar ve atlar 4×4’e dere-tepe keşfe çıkar, sonunda Mermerli Cadde‘ye ulaşır (Yani bunu nasıl yapar kimseler bilmez, açıklayamaz, buraya ulaşmak için tiyatrodan çıkıp elini kolunu sallaya sallaya iki-üç adım atması kafiyken boşuna benzin israfı, hiç). Klibin sonlarına geldiğimizde gizemli/mistik hatun kişisi bir o yanda bir bu yanda görünüp kaybolurken ve bu yolla meslektaşımızı peşine takıp bilimsel yayın için ayırdığı-ayıracağı vakti yerken, işte tam da o an, ta-ta-ta taaa! Kız hayâl-meyal ya da gerçekdışı mistik bir şey değilmiş aslında. Yöredeki turistik işletmelerin ev sahipliğini yaptığı antik temaya sahip animasyonlarda görev alan ve bu sayede harçlığını çıkaran bir üniversite öğrencisidir ve İstanbul Üniversitesi İşletme 3. sınıftadır.

Çıkan Sonuç: Arkeolog cepli yelek giyer bunu biliyorsunuz anlatmaya gerek yok. Bir ikinci mesaj, -bu bizim için- boşuna oraya buraya bakmayın, engebeli uzun yollar, dere-tepe gitmeler falan bunlara hiç gerek yok. Aradığınız her şey burnunuzun dibinde (Üstüme gelmeyin en iyimser şey buydu).

İkinci sıraya Harun Kolçak‘ı ve Vermem Seni adlı şarkısını yerleştiriyorum. Önceki örnekte olduğu üzre bunda da şarkının sözleriyle ilinti kurmakta zorluk çekiliyor. Klip:

Bir adet İstanbul Arkeoloji Müzeleri binası, bir adet müzeye eskiz çalışmaya gelmiş güzel sanatlar öğrencisi ya da sanatkar (Abla oluyor bu) ve son olarak öğrenciyi rahatsız eden sempatik-metafizik bir varlık (Abi oluyor bu).  Abla müzeye muhtelif zamanlarda eskiz çalışmaya gelmekte, ama her defasında korkmasına sebep metafizik olaylar yaşamakta. Üstüne leylimleylim uçarak gelen renkli çiçek demeti mi dersiniz, katalog karıştırdığı esnada sayfaların birindeki fotoğraftan üstüne doğru ilerleyen ve ne/kim olduğu anlaşılamayan -tövbe bismillah- belirsiz şey mi dersiniz hepsi var. Bahçedeki lahitlerin yanında karşısına Eski Şark Eserleri Müzesi‘ne ait binayı alıp eskiz çalıştığında (Sanırım heykel çalışmaktan sıkılmış binayı çalışıyordu o esnada), bildiğin halis-muhlis tacize uğrar.

Bir önceki kliple olan kuvvetli bağ gözden kaçmamalı. Her iki klipte de işini, araştırmasını, alıştırmasını vb yapmak isteyen genç dimağlar -ilk evvel bakıldığında- birtakım gizil güçlerce engellenmeye çalışılıyor ya da bu tip şeylerle oyalanmak zorunda kalıyorlar. Yalnız yine aynı şekilde, bu son klipte de, aslında metafizik olanın/zannedilenin maddeler dünyasında bir karşılığının bulunduğu görülüyor. Final sahnesinde, klibin başından beri gözle görülmeyen Sevimli Hayalet Harun Abi görünür olmuş ve ablamızla karşılıklı gülüşmüştür (Seni hınzır senii). Yalnız bu bağlam çok kısa tutulduğundan dikkati dağınık seyircinin güçlü bir şekilde bunu anladığını zannetmiyorum. Eksik bırakılmış.

Çıkan Sonuç: Bu tip müzelere gitmeden evvel bir kez daha düşünün. Gösterdiklerimiz hava-cıva. Daha bunun karanlık dehlizlere açılan tünelleri var, antik dönemlerden kalma bubi uzakları var, içinde dev timsahların bulunduğu havuzlar falan… Fiyuuu, neler neler. Bu hanım kızımız şanslıydı, Sevimli Hayalet Harun Abi‘ye denk geldi.

Şimdi ise, İzel ve Hasretim adlı şarkının klibi:

İzel ablamız belki kıta Hellas‘taki herhangi bir şehirden kral kızı, belki de Olympos‘un gazabına uğramış bahtı kara bir güzel. Bilmiyoruz. Ama vahşi Amazonlarca yakalanıp bir adada (Şile Kalesi, Ocaklı Ada) esir edildiği, zincire vurulduğu, yani böylesi bir mitolojik tema sabit. Gerçi bu tema, İzel ablamızın imdat istediği Şileli balıkçı, işbu abimizin yardım çağrısı için harekete geçip Şile balıkçı korunağını arşınlaması ve balıkçılardan istihbarat toplamaya çalışmasıyla anakronik bir hâl alıyor. Ama olsundur. Balıkçı korunağı ile İzel‘in esir edildiği mekan arasındaki uzunluğun iki kürek çekme mesafesinde olduğu anlaşılır.

Çıkan Sonuç: İnsanı Şile’de bile rahat bırakmıyorlar. Adam büyükşehrin trafiğinden, yoğun ve bunaltıcı iş temposundan, iş kulelerinden, fast food’tan ve dahi kadınlardan bıkmış-usanmış da buralara yerleşmiş balıkçılık yapıyor. Durduk yere neden bu adamı dert sahibi yapıyorsunuz zorunuz nedir. Hani yarın-bir gün biz de sıkılıp buralardan uzaklaşmayı istesek bunları mı yaşayacağız: Klibe göre evet.

Bunlar 90’lar pop’tu. Bomba olanı sona sakladım o biraz daha farklı. Bizim Oğlan:

Memleketin en sağlam erkek seslerinden biri olan (Bu iddia için tilyon tane alıntı da yapmak isterdim ama gerek yok şimdi, bilen biliyor) Levent Yüksel abimiz Beni Bırakın şarkısı ile dönem içinde sağlıklı bir tarih algısı yaratmayı hedeflemiş ve ardın sıra kültürel mirasa ve kültürel mirasın korunmasına dikkatleri çekmiştir. Ayrıca şarkı, Türk-Pop klasikleri arasına girmeyi başarmıştır. Şöyle ki:

Yüreğim sokaklarda, eskiyen taşlar gibi duruyorum, duruyorum                                            

* * *

İniyor perde perde gecenin koyu rengi korkuyorum, korkuyorum

***

Sustu haykıran şehir son kuşlar havalandı

***

Oysa ben seni seni seni bekliyorum

***

Eksildi ömrümüzden kim bilir kaçıncı gün

***

Oysa ben seni seni seni hala seviyorum, seviyorum

***

Beni bırakın beni bırakın beni bırakın bu caddelerde

***

Beni bırakın beni bırakın yıkılan eski meyhanelerde 

Sinemalarımız, meyhanelerimiz, parklarımız, tiyatrolarımız, meydanlarımız. Yıkılıyor, değiştiriliyor, içeriği anlamsızlaştırılıyor. Oysa bunların hepsi bize ait, İstanbul bizim. Farkında olun, farkındalık yaratın.

Not: Ben bunları karalarken Taksim Gezi Parkı’na dair havadisler dönüyordu sosyal medyada. Parkın yıkımı için iş makinelerinin harekete geçtiği iddia olunuyor.

Emek Sineması

Emek Bizim! İstanbul Bizim!Emek Sineması için söylenecek çok söz var aslında. Ama çoğumuzun bunları bildiğini varsaymam büyük bir hata olmayacaktır. Yalnızca şunu hatırlayalım hemen; Emek Sineması’na ilişkin avan proje hakkında çıkartılan yürütmeyi durdurma kararı 01.11.2011 tarihinde üç bilirkişiden ikisinin projeye yönelik olumsuz rapor vermesine rağmen bir bilirkişinin raporunun dikkate alınması ile iptal edildi. Yani her an Emek Sineması’nın önüne buldozerler sıralanabilir.

Şimdi bir arkeolog olarak Emek Sineması’nı düşündüğümde aklıma Hasankeyf de geliyor elbet. Her ikisi de tüm rant kavgalarına inat yerinde korunması gereken kültürel değerlerdir. O halde anahtar kelimemiz olarak yerinde koruma kavramını seçmek istiyorum bu yazıda. Elbette daha çok anahtar kelime üretilebilir Emek Sineması için ama burada “yerinde koruma” kavramını arkeologların her zaman ki mücadele unsuru olarak ön plana çıkarmak isterim. Aslında yazımızı bu yönde yoğunlaşmaya iten biraz da “Kültür” ve “Turizm” Bakanımız Sayın Ertuğrul Günay. Çünkü kendisi bir kaç arkadaşımın heycanla telefon açıp “Emek yıkılmayacakmış !” demelerine vesile oldu.

“Emek Sineması yıkılmayacak, aynen korunacak. Bu olayla ilgili raporları herkes dikkatlice okusun. Emek Sineması’nın yıkılmasına ve yok edilmesine hepimiz şiddetle karşıyız.”

Sayın Bakan’ın sözünü ettiği raporlar bu sabah(22 Aralık) TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi’ndeki basın toplantısında bizlere aktarıldı. Raporlar da açıkça görülmekterdir ki Emek Sineması aynen korunmamakta, sadece tavan ve duvar süsleri sökülerek inşa edilecek alışveriş merkezinin üst katına taşınmaktadır. Böyle bir uygulamanın “koruma” olarak tanımlanamayacağı Türkiye’nin de taraf olduğu uluslararası ilke kararları ile ispatlanabilir. Üstelik avan projede yapı adasında Cercle d’Orient Binası ve İsketinj Apartmanı dışındaki binaların yalnızca cephelerinin kısmen korunduğu da açıktır ki bu da bir korumama modasıdır.

Sözü geçen raporlardan Doç. Dr. Özlem Eren ve Yard. Doç. Dr. Ömer Şükrü Deniz tarafından hazırlananı Mimarlar Odası’nın basın bildirisinde şu şekilde alıntılanmıştır:

Emek!

“Dava konusu avan projede, kültür varlığı olarak tescilli sadece Cercle d’Orient Binası ve İsketinj Apartmanı’nın korunduğu, diğer yapıların ise ya sadece cephelerinin belirli derecede korunduğu ya da tamamen kaldırıldığı görülmektedir. Avan projede, yeni yapı kütlesi ve ilave katlar oluşturulduğu yerleşik parsel ve adanın, tarihi dokusundan farklı bir dizende, farklı bir mimari anlayışla kurgulanıp yeni bir ticaret ve kültür sanat merkezi kullanışı önerildiği, dolayısıyla dava konusu adada, yeni bir doku, cephelerinde bazı eski yapıların yüzleri görülse de yeni ve farklı kimlikli ve kültürlü bir yapı bloğu ve mekanların oluşturulduğu anlaşılmaktadır.

Uluslararası koruma ilkeleri, kültür varlığı niteliği taşıyan yapıların zorunlu haller dışında özgün yerlerinde korunması gerektiğini öngörür… Bu ilke, kültür varlığı yapıların kent dokusunda sahip olduğu yerin korunması açısından önem taşır. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kararı ile korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edilmiş ve dava konusu karar ile II. grup olarak tescillenmiş olan Emek Sineması Salonu’nun, dava konusu avan projede yeni yapılanma ile oluşturulan bloğun üst katma taşınması önerisi, gerek Venedik Tüzüğünün 7. Maddesinde belirtilen ilkelere, gerekse 2863 Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 20. Maddesinde belirtilen “taşınmaz kültür varlıklarının ve parçalarının, bulundukları yerde korunmaları esastır…” kararına uymamaktadır.

Emek Sineması Salonu’nun başka bir kota taşınma önerisi ayrıca, Salonu, fuayesi, gişesi ve girişinin Yeşilçam Sokağı ile aynı seviyede olmasının getirdiği, kentsel yaşamla bütünleşik kimliğini de kaybetmesine yol açacaktır.

Dava konusu avan projede Emek Sineması’nın yanı sıra Rüya Sineması için önerildiği gibi, yıkıldıktan sonra başka bir kotta benzer bezemeleri üzerinde barındıran benzer bir mekan inşa edilmesinin, 2863 Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve Venedik Tüzüğü gibi tarihsel çevreyi koruma yönetmeliklerinde belirtilen ilkelere uymamaktadır.”

Hem Hasankeyf hem Emek Sineması hem de yerinde korunması gereken tüm kültürel değerlerimize atfen biraz önce sözünü ettiğimiz uluslararası normları belirleyen en önemli sözleşmelerden biri olan Venedik Tüzüğü’nün ilgili maddelerine göz gezdirdiğimizde madde 7 ve 8’de önerilen projenin aykırılığı açıktır. Bu arada Hasankeyf ile ilgili raporlar ise bilindiği üzere madde 7’de okuyabileceğimiz “ulusal çıkarlar” ifadesine dayandırılmakta ancak son dönemde barajlar üzerinde yapılan çalışmalar barajların kısa vadeli yatırımlar olduğunu göstermekte, dahası hem sulama hem de enerji üretimi alternetif teknik ve politikalar oluşturulduğu anımsandığında bu “ulusal çıkarların” daha doğru biçimlerde karşılanabileceğine şüphe olmamalıdır. Elbette “ulusal çıkarların” ne olduğu, kime ne kadar çıkar olduğu da ayrı bir fasıl.

VENEDİK TÜZÜĞÜ – MAYIS 1964

Koruma

Madde 5: Anıtların korunması, her zaman onların herhangi bir yararlı toplumsal amaç için kullanmakla kolaylaştırılabilir. Bunun için bu tür bir kullanma arzu edilir, fakat bu nedenle yapının planı, ya da bezemeleri değiştirilmemelidir. Ancak bu sınırlar içinde yeni işlevin gerektirdiği değişiklikler tasarlanabilir ve buna izin verilebilir.

Madde 6: Anıtın korunması, ölçeği dışına taşmamak koşuluyla çevresinin de bakımını içine almalıdır. Eğer geleneksel ortam varsa, olduğu gibi bırakılmalıdır. Kütle ve renk ilişkilerini değiştirecek hiçbir yeni eklentiye, yok etmeye, ya da değiştirmeye izin verilmemelidir.

Madde 7: Bir anıt tanıklık ettiği tarihin ve içinde bulunduğu ortamın ayrılmaz bir parçasıdır. Anıtın tümünün, ya da bir parçasının başka bir yere taşınmasına anıtın korunması bunu gerektirdiği, ya da çok önemli ulusal veya uluslararası çıkarların bulunduğu durumlar dışında izin verilmemelidir.

Madde 8: Anıtın tamamlayıcı öğeleri sayılan heykel, resim gibi süslemeler, ancak bunları korumanın başka çaresi yoksa yerlerinden kaldırılabilir.

Emek Sineması mücadelesi özverili bir direniş ile toplumsal bir güç elde etmeyi başardı. Ve artık sadece bir sinema salonu, sadece bir kültür varlığı değil. Emek Sineması İstanbul için Tarlabaşı’ndan Sulukule’ye, mahallelerimize, sokaklarımıza uzanan rant savaşına karşı kitlesel bir direniş. Kısacası bu mücadelede herkese yer var, 24 Aralık Cumartesi günü mücadeledeki yerimizi almalı, isyana ses vermeli…

EMEK BİZİM! İSTANBUL BİZİM!

16:00 Taksim tramvay durağında toplanıp Emek’e yürüyüş, 17:30 Basın açıklaması, 18:30 Yeşilçam Sokak’a çadırların kurulması, 19:30 Konser, 20:30 Forum: Emek Sineması ve Beyoğlu için mücadeleye nasıl devam etmeli? Nasıl bir alternatif öneriyoruz?, 22:30 Konser, 23:30 Çorba dağıtımı, 24:00 Sessiz Sinema oynuyoruz, 02:00 Film gösterimleri

Çadırınızı, uyku tulumunuzu, battaniyenizi, çayınızı, kahvenizi ve isyanınızı alın, gelin!

İSTANBUL KÜLTÜR SANAT VARYETESİ // BEYOĞLU İÇİN MÜCADELE İNSİYATİFİ // SİYAD (SİNEMA YAZARLARI DERNEĞİ) // SİNESEN (SİNEMA EMEKÇİLERİ SENDİKASI) // İŞÇİ FİLMLERİ FESTİVALİ // YENİ SİNEMA HAREKETİ // İMECE – TOPLUMUN ŞEHİRCİLİK HAREKETİ // KAMUSAL SANAT LABORATUVARI