Alamut Kalesi: İnanılması Güç Bir Efsane Değil

Gerçekten istemiyorum Cenneti, hurileri.
Sen dar, yırtık çulun içinde kokuşmuşsun.
Sana Cennet gerekmez a yüz karası!
Bir aslan gördün mü ödün patlar,
Böyle bir heybete nasıl dayanırsın?
Bir yudum şarapla aklını kaybedersin,
Bu haldeyken nasıl aklım başımda dersin?
Feridüddin Atar
* Bu kısa yazı 17 Ağustos 2014 tarihinde Alamut Kalesi’ne yapmış olduğum ziyareti içermektedir.

Tarihe meraklıysanız ve şimdi ve geçmişte ucundan bucağından siyasetle dirsek temasınız olduysa, Hasan Sabbah ve o’nun -zamanında- fethedilemez ünvanını elde eden kalesi Alamut‘u duymuş olmalısınız. Ancak, Hasan Sabbah ve Alamut ile birlikte duyduklarınızın toplamı zannetmiyorum ki yekpare bir bütün olacak şekilde nesnel gerçekliklere yaslanan doğrulardan oluşsun.

Aktarılanların bir ucunda Hasan Sabbah çağdaşı ezen iktidarların İsmailiyye Hareketi’ni halk desteğinden yoksun bırakmak için oluşturdukları asılsız iftiralar ve abartılar/efsaneler varken, diğer ucunda bu kez de gereğinden fazla olumlayarak/idealize ederek Hasan Sabbah ve İsmailiyye Hareketi’nin bir başka şekilde yanlış anlaşılmasını sağlayan methiyeler vardır.

Marco Polo gibilerinin kendisinden yüzyıllar sonra foyası meydana çıkan yalanlarında (İşbu yalanlar sadece Hasan Sabbah ve fırkası Yeni Vahiy‘in üstüne atılı iftiralardan oluşmuyor, bunların dışında işbu seyyahın?! gezip-gördüğünü iddia ettiği birçok coğrafyaya aslında hiçbir zaman adım atmamış olması da bugün öğrenilen geçmiş Polo yalanlarından bir diğeri) ana mantık; bir insanın hiçbir çıkar gütmeksizin kendi hakkından-canından feragat edemeyeceği düşüncesi. Hakkından yahut da canından feragat edecek kişi mutlaka bir başka büyük mükafat sözü ile hareket ettiriliyor olmalıydı bu düşünceye göre.

Vadi içinden aldığımız bir foto. Aslında bu foto, Alamut Kalesi’nin batı yönünden görünümünü (ön cephe) sunuyor. Kale, vadi zemininden yaklaşık 500 m yüksekliğe sahip devasa volkanik kayacın zirvesinde. Beyaz okun gösterdiği nokta kalenin güney başlangıcı. Arkasında Elburzlar yükseliyor.

Cennet-Huri-Haşhaş triosu ile fırka üyeleri komuta altına alınıyor iddiası kanıt noksanlığından ötürü iftira sahiplerinin böyle olmasını umdukları bir inanç sadece. Oysa feda geleneği işbu iftiranın yanında Ortadoğu ve Yakın Asya coğrafyasında Kerbala olayından beri bilinen tarihi bir gerçeklik ve yaşam pratiği olması hasebiyle daha güçlü  bir seçenek halini alıyor. Kerbala, Yezid‘in akıl almaz vahşeti ile bir katliamken, Şah-ı Şehidan İmam Hüseyin‘in dik duruşu ve canını ortaya koyuşu ile bir destandır aynı zamanda.

Bu tarihi melodramın detaylarına hiç girmeden sosyo-ekonomik gözle bakmaya çalışsak dahi sonuçlar bizimkiyle yakın çıkacaktır:

İmam Hüseyin, Beni Ümeyye karşısında yenilmiş de olsa bir sermaye birikiminin, Haşimoğulları‘nın lideri. Varlıklı ve erk sahibidir yanisi. Buraya kadar tamam. Devamında ise, bir sermayedar olarak, Kerbela’da artık yenileceğine kanaat kılmaktan öte bu kaçınılmaz sonu gördüğünde, her türlü ilkeyi rafa kaldırıp karşı taraf ile anlaşma yapmanın yollarını aramalıydı. Belki de halifeliğin kutlandığı resmi törene katılmayı kabul edip Kerbela katliamını yapan hırsızı ayakta alkışlamalıydı?! Ama bunun yerine O’ verdiği sözden dönmemeyi ve canını vermeyi yeğlemiştir, feda etmiştir kendini. Demek ki işin kendisi tek başına kaba bir sosyo-ekonomik döngü değil daha başka şeyler…

Binbir Gözlü Elburzlar’ın Ortasındaki Vadi: Biz resmi sınırların dışında kalan İran’ı daha çok sevdik. Alamut da dışardaki İran’a en yakını.

Alamut için ilk önce Qazvin’e ulaşmanız gerekiyor.

Alamut Vadisi, doğu-batı uzantılı Elburz Dağları’nın içinde kalan izole bir bölge. Vadiye en yakın yerleşme olan Qazvin ile Alamut arasındaki mesafe 106 km ve buraya ulaşmak için Qazvin’den kiraladığımız taksi birçok engebeyi dağların eteklerinde menderes yapan ve bir tarafı uçurum olan yollar vasıtasıyla 2 saati geçkin bir sürede aştı.

Belki daha kısa sürede de bu mesafe kat edilebilirdi. Ama parkurun zorlu oluşu bir yana, kendisinin Alexander the Great olduğunu iddia eden taksi şoförümüzün -tahminimce- yöreye özgü uyuşukluğu yüzünden zikrettiğim sürede varabildik. Tek başına Alamut Kalesi’ne (Ghazor Khan)  özgü bir durum değil bu, Alamut Vadisi’nde kalan diğer yerleşimler için de sefer düzenlenmiyor. Herhangi bir toplu ulaşım aracına rastlayamazsınız. Vadi içinde 10 bin nüfuslu yerleşimlerin (Moallem Kelayeh) olması da etki etmemiş bu duruma. Qazvin’den vadi içine yolculuk yapmak isteyen ve birçoğu bölgeye yabancı olan yolcular taksi/taksi dolmuşları kullanmak zorunda kalıyor. Çünkü yöre halkında, aslında İran geneli için konuşmak gerekirse, nerdeyse her ailenin altında bir binek yahut da motosiklet var. Bunun nedeni ise İran‘ın kendi petrol kaynaklarına sahip oluşu, piyasada kalitesiz işlenmiş akaryakıtın ucuza satılıyor oluşu vb. TL ile akaryakıtın litresi 75 kuruşa denk geliyor.

Belki Qazvin gibi görece küçük şehirlerde hissedilmiyor olabilir ama Tahran gibi metropollerde ucuz ve kalitesiz akaryakıtın bıraktığı egzoz ciğerlerinizin ve gözlerinizin yanmasına neden olabilir. Tahran kapalıçarşısına çok yakın işlek bir bulvarda, bulvara bakan girişinde karın doyurmaya çalıştığım işletmede, abartısız gözlerim yandı.

Ucuzluğa aldanmamanızı ve taksi şoförleriyle sıkı pazarlık yapmanızı öneririm. Ben ve arkadaşım bu mesafe için 60-70 TL’ye yakın bir ücret ödedik (Ücrete Qazvin’e dönüş de dahildi).

Vadi tabanından bir görünüm. Tarım arazileri geniş yer kaplıyor.

Alamut Vadisi geniş bir coğrafya ve güneyindeki yarı çöl ikliminin etkili olduğu Tahran düzlüğüne oranla farklı bir bölge olma özelliğine sahip. Vadi tabanında çeltik, buğdaygiller gibi ekili alanlar ve çeşitli dikili bağlar bulunuyor. Bunlar ve zengin su kaynaklarına sahip olması yöre halkına ve yörede kurulu iktidarlara ekonomi nedenli yarı-bağımsız bir karakter kazandırmış tarih içinde. Kuşkusuz etrafını saran dağ sırasının aşılmaz, en azından aşılması büyük zahmet isteyen yapısı da önemli şekilde etkili oluyor sözkonusu yarı-bağımsız olma haline. Bu tip özelliklere sahip ve genelden ”bağımsız” hareket edebilen bölgelere içinde bulunduğumuz geniş coğrafyadan aşinayız. Örneğin, Antakya‘dan başlayıp işgal altındaki Filistin topraklarına dek kuzey-güney yönünde uzanan Anti-Lübnan dağ sırası. Nizariler’in ve öncesinde diğer Resmi İslam karşıtı heterodoks inanç gruplarının 10. yy’da bu bölgeye yerleştiği biliniyor. Korunaklı ve onları dışardaki sosyo-ekonomik yapıya muhtaç etmeyen bölge koşullarının güçlü oluşu dönemin ezen iktidarlarına direnmelerini, amiyane tabirle, kafa tutmalarını dahi sağlıyor. Biz bu ahvali Selahaddin Eyyubi‘nin çağdaşı olan ünlü Nizari lider Reşideddin Sinan‘in Eyyubi’ye yazdığı mektuplardan biliyoruz.

Solda Elburzlar’a tırmanış, Sağda Elburzlar’dan iniş.

Vadiyi gezerken aklıma gelen sorular şöyleydi; günümüz şartlarında dahi ulaşılması bu denli zor olan vadiye ve kaleye Hülagu Han’ın ordusu nasıl ulaştı? İsmailiyye tarikatı bir orduyu böylesine zahmete sokacak düşmanlığı -bildiklerimizin haricinde- ne şekilde elde etti? Alamut’a doğru ilerledikçe ve irili ufaklı birçok yerleşimden geçerken burayı -haliyle- Munzurlar’a benzettim. O halde tarih içinde Munzurlar’dan neden bir başka Hasan Sabbah çıkmadı?

Eşek Ahmadinejad: Ne Pehlevi tarzı batı taklitçiliği ne de Molla baskısı. 72 milleti ve inancıyla İran bunlarsız da İran olurdu. Hem de dudak uçuklatan cinsten.

Yöre halkıyla çok fazla konuşamadık. Ama görünüşleri, Şii mezhebi altında, takiyye methodu ile eski heterodoks inançlarını devam ettirdiklerini düşündürüyordu. Temiz hava çarpmış da olabilir belki ama Dersim’in herhangi bir Alevi-Kızılbaş köyüne gelmiş gibi hissettim Ghazor Khan’da.

Restorasyon kapsamında üst kale’nin kimi kısımları plakalarla kaplanıyor.

Aileyi ilgilendiren bir davayı takip etmek için yola çıkan iki kardeşle Moallem Kelayeh’a kadar birlikte seyahat ettik. Kardeşlerden birisi şöyle böyle İngilizce ve Türkçe biliyordu. Sadece bu bölgede değil İran’da gezdiğim birçok şehirde insanların sıcakkanlı davranışları ile karşılaştım ve Türkiye’den geldiğimi duyduklarında ilgi daha da yükseliyordu. Sohbet etme şansı bulduğum kardeş Alamut için yola çıktığımı öğrendiğinde sevindi ve İran’in zengin kültür tarihinden bahsetti (ve sanırım biraz-cık da olsa bu zengin tarihle böbürlendi). Sohbetin sonlarına doğru ise bizimkiler bu zenginliklerin değerini bilmiyor anlamına gelecek şekilde, Türkçe, ”Eşek Ahmadinejad” diyerek güldü.

Bir ya da iki yıl öncesine kadar devam eden bir restorasyon çalışması varmış Alamut’ta. Bundan iki hafta kadar önce yaptığımız ziyarette ise herhangi bir çalışma ile karşılaşmadık. Kaleye tırmanıştan önce 15.000 tümenlik ücreti ödeyip bilet satın aldığımız (Geziyi ben ve arkadaşım olmak üzre iki kişi tamamladık) memur ve üst kale ile alt kale arasında kalan avludaki kulübesinde rastladığımız genç bekçi dışında bir başka görevliyi görmedik.
Bilimsel koruma koşullarına ne derece uyduğunu anlayamadığım bir yeniden ”ayağa kaldırma” çalışmasının izlerini gördüğümü söylemeliyim. Koruma adına üst kalenin büyük kısmı (kuzey kısmı hariç) metal saç plakalarla kaplanmış ve deformasyonu engellemek için kale duvarlarının üstleri kerpiçle sıvanmıştı.

Alamut’un Yükselişi ve Düşüşü: Bir gönül adamı vardı yaptıklarıyla sevdiği kadının gönlüne girmeye çalışan. Adam öldü kadın 1000 yıldır yaşıyor.

Kalenin ilk kez kim tarafından inşa edildiğine dair net bir bilgi yok. Bunun yerine çeşitli söylenceler bulunmakta. İsmailliyye iktidarında genişletildiği, yeni duvarlar, sarnıçlar vb kale kompleksleri ilave edildiği biliniyor. 13. yy’ın ortasında tüm Ön Asya‘yı yakıp yıkan Moğol akınları ve işbu akınların  lideri Hülagu Han Alamut’a da doğrudan sefer düzenliyor ve vakanüvislerin aktardıklarına göre İsa‘nın doğumundan bin 256 yıl sonra Moğollar Alamut’u fethediyor.

Alamut’un Moğollar tarafından fethi.

Hülagu Han’ın acımasız ve vahşi icraatları yüzyıllar sonra bile unutulmamış ve çeşitli milliyetlerden edebiyatçı ve sanatçı eserlerinde işlemiştir. Bizim topraklarımızda Hülagu’nun bıraktığı iz için Nedim‘e ait Tahammül Mülkünü Yıktın adındaki gazele bakmalı. Zaten Alamut’un fethi de bir fetihten ziyade yıkım, yok etme üzerine kurulu dönemin en büyük barbarlıklarından. Kaleyi teslim etmeyen İsmaili komutan zorluk çıkarmadan teslim ettiğinde dahi başına gelecekleri bildiğinden ötürü olacak direniyor, yanisi direnmiş. Alamut çoğunluğu üst kalede olmak üzre birçok yapay ve doğal sarnıça/su deposuna sahip. Bu özelliği sayesinde bir yılı aşan kuşatmalara direnebilmiş birçok kez. Moğol komutanlar kalenin yapısını iyi biliyor olmalıydı. Kapıların bulunduğu doğu terasına dev çukurlar kazdırılmış, içine katran doldurularak çukurlar ateşe verilmiştir. Katran alevlerinin bıraktığı zehirli gazlar alt kaledeki mevzilerin terk edilmesini sağlıyor ilk önce. Terk edilen mevziler alt kalenin girişini ve de gerisinde kalan mevzileri ateşe vermek için hazırlanan Moğol ordusundaki özel birliğe imkan tanıyor. Ve bu işleyiş üst kalenin fethine/yakılmasına dek sıralı bir şekilde devam ediyor. Kaç gün sürdüğünü bilmiyoruz ama tüm bu işlemler bittiğinde yüzyıllık birikimle oluşturulmuş kütüphane! dahil kale tamamıyla yakılıyor.

Üst kale girişinden alt kale girişin görünümü.

Alamut bu yıkımdan sonra uzunca bir süre harap kalmıştır. Bir tür boşluk yaşanıyor ta ki Safeviler kaleyi tekrar onarana dek.

Moğol akınları sonlandığında İran coğrafyasında yeniden birlik kurma çabaları baş gösteriyor. Farklı grupların ve Şah Hatayi‘nin katıldığı işbu yarış neticesince, Şah içte ve dışta yakın rakiplerini alt ettikten sonra resmi inancı/mezhebi Şii olan Safeviler devletini kurmuştur. Akabinde, Moğol akınlarının sebep olduğu kaotik dönemde yıkılan birçok yapı elden geçiriliyor. Alamut da bunlardan biri. Safeviler döneminde kale önceki döneme oranla küçülüyor, farklı birçok yapı ve kısım artık kullanılmıyor.
Bu onarımla birlikte alt kalenin büyük kısmı terk edilmiştir. Örneğin, İsmailiyye döneminde alt kale ve üst kalede birer tane olmak üzre toplam 2 tane olan kapılar alt kaledeki girişin iptali ile teke düşüyor. İranlı bakanlık ”restorasyon” çalışmaları kapsamında alt kaleye temsili ahşap bir kapı ilave etmiş.

Şu an devam etmeyen restorasyon çalışmalarının izleri, Alamut’tan geriye kalan tarihi izler ile yarışıyor. Tecrübesiz çıplak bir göz kalenin ”restore” edilen kimi kısmını geçmişle bir tutabilir. Şimdiki hali ile geçmişteki hali arasında ayrım yapabileceğini zannetmiyorum.
Hülasa, alt ve üst kalede ne kadar doğru yapıldığı malumunuz ”restorasyon” çalışmasından arta kalanlar ve -tahminimce- büyük bölümü Safeviler ve sonrasındaki tarihi döneme ait olan geçmiş imar faaliyetleri görülmekte.

Asbi Khane gözlem noktasından Alamut’un ön cephesi.

Şahrud, kalenin doğusunda, Alamut ile Elburz yükseltilerinin arasında kalan derin ve dar vadide, mevsimlik yağışlar ile oluşan bir akarsu. Bu aylarda dağlardaki kaynakların ona taşıyabildiği güçle küçük, sessiz bir çay. Ama Sonbahar ve özellikle ilkbahardaki yağış ve sıcaklık değişimleri ile sesini duyurabilen bir ırmak oluyor-imiş.

Alamut’a Yolculuk: Efsane değil bildiğin kale.

Alamut, İran için en bilindik gezi rotalarından birinin üstünde bulunuyor. Tebriz’den Tahran’a devam eden işbu rotada, Qazvin’de mola vermeli ve Alamut turunuz için araç kiralamaya çalışmalısınız. Güzergahtaki farklı durakları takip etmek yerine tek başına Alamut’u ziyaret etmek istiyorsanız eğer iki seçeneğiniz var. Bunlar; İstanbul-Laleli merkezli dilerseniz sizi Tahran’a kadar götürebilecek olan İran otobüs firmaları ve taahütlü ve taahhütsüz olmak üzre iki ayrı çeşidi bulunan hava ulaşımı. Transasya Ekspresi‘ni ihtimal dışı bırakıyorum çünkü; şimdilerde Haydarpaşa yerine TCDD Ankara Garı’ndan sefere başlıyor, sözkonusu mesafeyi en uzun sürede tamamlayan ulaşım aracı vb.

Vaktiniz bol ve bütçeniz kısıtlı ise otobüsü tercih etmelisiniz. Yaklaşık iki günlük bir otobüs yolculuğundan sonra Qazvin’e ulaşmış olacaksınız. Tercihe göre isterseniz şehre ayak basar basmaz, isterseniz de Alamut turunu tamamladıktan sonra konaklamanız gerekiyor. Tüm bu yorgunluğun üstüne memlekete dönüş mesaisi başlayacak çünkü. Konaklama yerinizi aramaya koyulduğunuzda yöre halkına otel olup olmadığını kesinlikle! sormamanız gerekiyor. Qazvin’de gecesi 200 $’dan başlayan odalarıyla iki ya da üç tane otel bulunuyor ve sizi işbu otellere yönlendiriyorlar. Amma ve lakin, bunların haricinde -benim gibi- daha mütevazı bütçesi olan seyyahların kalabileceği meymanpazariler de var. Dilimize uyarlarsak; pansiyon.
Toplamda otobüs ile yapacağınız Alamut seyahati size 190 $ gibi bir rakama patlıyor. Bu rakama Türkiye’ye geri dönüşünüz, konaklamanız, yemek ihtiyaçlarınız, taksi paranız ve dönüşte eşe-dosta alınacak hediyelik eşyalar da dahildir. Yalnız, Türkiye’ye dönerken 1.5 ila 2 saate yakın ekstra bir Tahran yolculuğu yapabilirsiniz. İran-Türkiye seferleri için Qazvin’e durak koymamış olabilirler (Türkiye-İran seferinde böyle bir sorunla karşılaşmayacaksınız).

Taahhütsüz uçakla yapacağınız seyahat için yukarıda verdiğim rakamdan (190 $) otobüs biletlerinin ücretini (100 $) çıkarıp gidiş-dönüş olmak üzre 240 $’lık uçak biletinin ücretini eklemelisiniz. Ve yine bu rakama İmam Humeyni Havalimanı’ndan Qazvin’e yapacağınız otobüs yolculuğunun karşılığı olan 15 $ da eklenmeli.

Daha fazla fotoğraf için: 

(bkz: https://www.flickr.com/photos/127520814@N04/sets/72157647464380685/)

Özelde Alamut ve genelde İran gezim oldukça keyifli ve benim adıma faydalı geçti. Yolculuğu ve sağlığımı tehlikeye düşürebilecek en küçük bir olayla karşılaşmadım desem yeridir. İran halkı sıcakkanlıydı ve gerçek anlamda dostane yaklaştılar. İçlerinden yapmacık olanı çıksa da, samimi şekilde ev davetleri aldık, bizi kendi evinde misafir etmek isteyenler oldu. İran’da bu davranışlar bir gelenek. İran halkının zarif yanlarından sadece bir tanesi.

Bu halk için Filistin, ister ki arada km’lerce mesafe olsun, acısı şuracıklarında onları rahatsız eden hayati bir mesele. Onların meselesi. Öldürülenler, sakat bırakılanlar, evsiz kalanlar… Siyonizmin sayısız işkencesine maruz kalmış/kalan her Filistinli onların kardeşi. Siyonizmin dünyadaki hiçbir otoriteyi tanımaz tavrı ve hiçbir otoritenin siyonizme karşı en ufak bir yaptırıma gitmemesinin vermiş olduğu yalnızlık duygusu da eklenince (duygunun ötesinde reel yanları olan bir durum aynı zamanda), ülkemizde ve dünyanın farklı coğrafyalarında, siyonizmle olan mücadeleyi kendi çıkarı için politik bir şova dönüştürmüş samimiyetsiz politikacılar onlar için saygı duyulması gereken insanlar halini almış. Biliyorsunuz! memleketimizde de bunlardan var bir tane. Gezide can sıkan tek şey bu oldu. Ama bilmenizi isterim ki sahtekarları teşhir etmesini de bildik.

Hasan Sabbah ve Alamut birçokları gibi benim için de önemli bir yere sahip. Evvel zaman yazdığım sözleri yinelemek istiyorum. Güç sahiplerini ortadan kaldırmak kolay bir iş değil. Hasan Sabbah ve Yeni Vahiy için menfi iddiaları kabul etsek bile Hasan Sabbah’ın zekasını ve kabiliyetini asla inkar edemeyiz. İçinizde dünyaya karşı bir kin biriktiriyorsanız tek bir şeye ihtiyaç duyarsınız o da, Hasan Sabbah gibi insanlardan alınacak ilham.

Şahrud’dan nerdeyse hiç bahsetmedi diyenler için -bilhassa- Alamut coğrafyasında bilinen bir Acem destanını paylaşmak istiyorum. İranlı tv kanallarından biri adına hazırlanan belgeselin tekinde dinlemiştim ilk kez. Bu benim yorumum tabi, bana kalırsa, bu efsanede başrol Şahrud’un. Sevgilisi Seyduna’ya beslediği derin aşkı ve O’nu koruma içgüdüsünü sözlerde görebilirsiniz.

Konserve kutusundan daha iri bir başka metal objeden gövde, ağaç dalından da klavyesini yapmış olduğu tar ile bu destanı çalıyordu gönül insanı. Şimdi aşağıda paylaşacağım videoda ise Azam Ali söylüyor Loga Torkian ve ekibi çalıyor:

(bkz: http://www.youtube.com/watch?v=pEeUEntf3g0)

AV
Haydi gidelim düzlüğe dedi biri,
Beriki hangi düzlüğe? dedi.
Hani şu üzerinde tavşanların uyuduğu.
Zaten köpeğim de çoktan hazır avlanmaya!
Durdur köpeğini ve lütfen öldürme tavşanları.
Çünkü o tavşanların uykusu sevdiğimin uykusudur bana.
 
Öyleyse dağa gidelim deyince birinci,
Hangi dağa? dedi diğeri.
Hani şu eteğinde geyiklerin koşuştuğu.
Zaten köpeğim de çoktan hazır avlanmaya!
Durdur köpeğini ve lütfen öldürme tavşanları ve geyikleri.
Çünkü o geyiklerin zarafeti sevdiğimin zarafetidir.
 
O vakit bahçeye gidelim dedi, istekli.
Hangi bahçeye? dedi bizimki.
Hani şu gölgesinde sülünlerin salındığı.
Zaten köpeğim de çoktan hazır avlanmaya!
Durdur köpeğini ve lütfen öldürme tavşanları, geyikleri ve sülünleri.
Çünkü o sülünlerin salınışı sevdiğimin salınışıdır.
 
Kaynağın başına gitmeliyiz o zaman dedi, ısrarlı.
Hangi kaynağa? dedi öteki.
Hani şu başında güvercinlerin uçuştuğu.
Zaten köpeğim de çoktan hazır avlanmaya!
Durdur köpeğini ve lütfen öldürme tavşanları, geyikleri, sülünleri ve güvercinleri.
Çünkü o güvercinlerin uçuşu sevdiğimin kanatlanışıdır bana. 
 
Kayalıklara gidelim öyleyse.
Hangi kayalıklar ola ki onlar?!
Hani şu tepesinde kartalların süzüldüğü.
Zaten köpeğim de hazır avlanmaya!
Durdur köpeğini ve lütfen öldürme tavşanları, geyikleri, sülünleri, güvercinleri ve kartalları.
Çünkü o kartalların süzülüşü sevdiğimin süzülüşüdür bana.
*******
Not: Yazı ilk olarak 1 Eylül 2014 tarihinde kişisel blog sayfamda yayınlanmıştır.

Yayında Mıyız?

Bilimin ne olduğu sorusuna cevap aramadığımız bu günlerde en büyük sorunun sormadığımız sorular olduğunu er ya da geç anlayacağız. Anladığımız da ise iş işten geçmiş mi olacak, onu da bize zaman gösterecek! Neden böyle bir girizgâh seçtim? Çünkü sormak istediğim bir soru var ve karşılığında alacağım cevapları çok merak ediyorum:

“Arkeoloji bir bilim midir?”

Hayda! Nereden çıktı şimdi bu? Soru bana ait değil fakat ben de son iki yıldır bu soruya yanıt arıyorum. Şimdi çok bilenler çıkacaktır “tabii ki de bilim, bu da sorulur mu” diye. Siz de bu aşamaya kadar yazdığım gibi tepki verdiyseniz gelelim diğer soruya:

“Arkeoloji bir bilim ise, arkeologlar bilim yapıyor olmanın gereklerini yerine getiriyor mu?”

İşte tam da burada derin bir nefes alıp ciddi olarak düşünmek gerekiyor. Yapılan çalışmaların ne kadar “bilimsel” olduğunu sorgulamalıyız. Bunun için yapılması gereken önce iddia edildiği üzere yapılan işin nasıl “bilimsel” olacağına dair birkaç aşamaya göz atmak olmalıdır. Mesela bilim nedir? Nasıl yapılır? Yaptığımız çalışma nasıl bilimsel olur? Temel olarak baktığımızda bilimsel araştırmanın belli aşamaları vardır:

–         Hipotez Oluşturma

–         Hipotezi Sınama

–         Sonuçların Yayınlanması

Kısaca açıklamak gerekirse yapılacak çalışma için bir soruya ihtiyaç vardır. Sorulacak soruya cevap bulmak üzerine çalışma derinleştirilir ve ortaya bir hipotez çıkar. Bu hipotezin sınanabilir olması gereklidir. Bunun için de hipotez oluşturulurken “dünyanın sırrını keşfetmişçesine” yersiz iddia ve saptırmaların yer aldığı bir üslup kullanılmamalıdır. Aynı şekilde çelişkili ifadeler de yer almamalıdır. Son olarak çalışma süresince ortaya çıkan sonuçların düzenli bir şekilde yayınlanması gerekmektedir.

Arkeolojik kazıları göz önünde bulundurduğumuz da kaç tane kazı bir soruya cevap bulmak adına kazılıyor ve kaç tanesi sadece kazı yapıyor olmak adına yapılıyor? Böyle bir soru sorulduğunda elbette kimse ikinci şık için yaptığını kabul etmeyecektir. Ancak gerçeği görmek için kazı başkanlarının açıklamalarına ihtiyaç duyulmamaktadır. Yapılan yayınlarda gerçekten bir soru üzerine kurulan bir kazı sisteminin olup olmadığı görülmektedir. Yayınlar dikkatlice incelendiğinde kazılarda bulunan malzemelerin yalnızca kazı başkanlarının beğenilerine uygun olanların seçilerek bir güzelleme(?), bir seçki yapıldığı görülebilir. Aslına bakılırsa bu da bir kazı stratejisidir. Son yıllarda sıkça kullanılan hava fotoğraflarında, görmek istenilen şekilde mimarinin şekillendirildiği belli olan örnekler bulunmaktadır. Yapılan bu işe bulunanları yayınlamak bulunanları görmek istenilen şekilde değiştirerek “Anadolu’nun en güzellerini, en büyüklerini, ilklerini” arkeoloji dünyasına sunmak hedeflenmektedir. Bu yapılan “makaslamanın” fark edilmesine rağmen teşhir edilmeyişi ise yarın kendisi ile ilgili bir konu olduğunda teşhir edilen kişinin hışmına uğramaktan kaçınarak “bana dokunmayan yılan bin yıl yaşasın” zihniyetinin açık göstergesidir.

Bir diğer boyut ise yayınlanmayan çalışmalardır. Bu da sıkça karşımıza çıkan bir durumdur. Hipotezin oluşturulduğu, sınandığı ama yayınlanmadığı çalışmalara ne kadar bilimsel çalışma denilebileceği de ayrı bir soru işaretidir. Yayını olmayan arkeolojik kazıların sayısını anlamak adına TAY Projesi’nin sitesi ziyaret edilmelidir. Yayını olmayan arkeolojik çalışmalar hakkında bilgi edinebilmenin yegâne yolu “Kazı Sonuçları Toplantısı” raporlarından ve arkeolojik yerleşmenin bulunduğu bölgede yapılan yüzey araştırmaları raporlarından derlenenleri son derece pratik bir şekilde ortaya koyan TAY Projesi’ne ne kadar teşekkür edilse azdır.

Son olarak, bilimsel çalışmalar yaptığını ileri süren ve arkeolojinin bilim olduğunu kabul eden herkesin kendisini bir tartması gerekmektedir. Arkeolojik kazı yapmanın hocadan öğrenciye geçen bir ritüel olduğu düşüncesini terk etmek elzemdir! Arkeolojik kazı yapmak isteniliyorsa öncelikle bir soruya ihtiyaç vardır. Bu soruya bilimsel etiğe uygun yöntemler ile cevap verilmeye çalışılması ve ortaya çıkan sonuçların muhakkak yayınlanması gerekmektedir. Ne kadar istenilmese de kazılarda ortaya çıkan buluntular kültür politikası dahi olmayan bu ülkede, müze depolarında çürümeye terk edilecektir. Kazıları yürüten arkeologlara düşen ise kaderine terk edilmeden önce buluntuları iyi bir şekilde belgeleyerek, yayınlanmasını sağlamaktır.

Bartu.

“iyi geceler, iyi şanslar…”

 

Canım Arkeoloji 2 – Nerede Kalmıştık?

Canım Arkeoloji,

Nerede kalmıştık? Neler yaptık geçen koca bir yıl içerisinde?  Yoksa yine mi yerimizde saydık? Neler oldu son bir yılda?

1942 ARKEOLOJI.indd

İlk olarak İletişim Yayınları bir kitap çıkardı. Belki de arkeoloji hakkında çok geç kaldığımızı dillendirmekten dilimizde tüyün bittiğini söylemekten ziyade “alın bir okuyun” diyeceğiz. İçerisinde arkeolojinin temel kavramları ve dahası ideolojiler ekseninde şekillenen alt disiplinler ile ilgili anlatımlar yer alıyor. Kitabın en can alıcı kısmı anlatılan her bölümün sonunda konu hakkında okunabilecek kaynaklar öneriyor olması. Türkiye’de eleştirel bir arkeoloji anlayışının olmamasının bir sonucu olarak ezberci eğitimin tahakküm kurduğu günümüzde ufuk açıcı ileri okumalar yer alıyor (aslına bakılırsa ileri okumaların çoğu bizlerin okumakta çok geç kaldığı yayınlar). Söz konusu okumak olunca ne kadar üşengeç olduğumuz su götürmez bir gerçek olsa da “arkeoloji” eğitimi alan ve aldığını söyleyen herkesin en azından dünyadan bihaber olmaması için okuması gayet iyi olacaktır. Ancak bu kitabın bir giriş niteliği taşıdığını unutmamakta fayda var. Şayet bizler farklı bilgiler içeren her yayın okuyuşumuzda gizemli sırlara vakıf olmuş havasına kapılıp gelenekçi anlayışımıza tüy dikiyoruz.

Marmaray’ın Arkeolojiye Kattıklarına (!) Dair Geç Kalınmış Bir Eleştiri

Devlet erkânının büyük projesi marmaray görkemli bir açılışla İstanbul halkına merhaba dedi. İnşaatın devam ettiği süre boyunca “çanak-çömlek” kavgasına dönüşen bu proje tamamlandı ve kullanıma açıldı. Peki, açılışın sürprizi neydi?

geciktiren arkeoloji

Projenin devam ettiği süre zarfındaki tartışmaları düşününce böyle bir tablo çok da sürpriz olmasa gerek! Devletin son on bir yılda yaptığı her çalışmanın “eşek ölür kalır semeri insan ölür kalır eseri” prensibi ile olan bitenden haberi olmayan (her nasıl oluyorsa) halka sunulurken bu yolda işleri sekteye uğratanları teşhir ederek yuhalatmazlar ise olmazdı. Kaldı ki yaptılar da… Bu konuda kabahati başka yerlerde aramak yerine kendi içimize bakmamız gerektiği düşüncesindeyim. Anımsatmakta fayda var. Yenikapı kazısının yeni başladığı dönemde eski müze müdürü vasfıyla kazıları yöneten meslektaşımızın kazıya kepçe sokma girişiminde arkeolojik olarak bir sorun görmediği bir projenin sonuçlanma aşamasına kadar sağ salim gelebilmesi dahi mucizedir. Sonrasında kazıda çalışan arkeologların ve restoratörlerin emekleri ile bugüne kadar korunabildiği için emekleri geçenlere ne kadar teşekkür etsek azdır. Konu ile ilgili not düşmek gerekirse; devletin kent üzerindeki yenileşme(!) hareketini arkeologların engellemesi şeklinde aksettirilmesi ile ortaya çıkan tablo, çalışmayı yürütenlerin “ülkenin kalkınıp, ilerlemesi önündeki düşman” sıfatını edinmelerine neden olmuştur. Bunun önüne geçilebilmesi için yapmamız gereken “kamusal arkeoloji” ve “toplumsal arkeoloji” kavramlarını ele almak olmalıdır. Biraz açarsak:

 

“Çoğu insan için günümüzde kamusal arkeolojinin en temel konusu modernleşme ve       yapılaşma yüzünden arkeolojik geçmişin tehdit altında olması ve antika karaborsasına   mal sağlamak üzere arkeolojik alanların yağmalanmasıdır… Tahribatın ve kayıpların            dünya ölçeğinde haddi hesabı yoktur. İnsanların bu konudaki farkındalıklarını          arttırmak, koruma yasalarının kabulünü sağlamak, koleksiyonerlerle müzelere, yağma     ve karaborsayı mahkûm etmeleri için baskı yapmak kamusal arkeoloji alanına giren             ve        büyük çaba sarf etmeyi gerektiren konulardır.”*

 

Peki, tuz kokarsa? Yukarıdaki alıntıda kamusal arkeolojinin Yenikapı gibi örneklerde neler yapılabileceği anlatılsa da Türkiye’de işler öyle yürümemektedir. Halkın bakış açısını değiştirebilmek için yasaların ve devlet kurumlarının desteğini almak gerekirken Türkiye’de arkeoloji en büyük darbeyi devletin en tepesinden yemektedir. Bu şekilde bakıldığında çözümsüzlük yumağının içerisinde debelenmekle meşgulüz. İyisi mi toplumsal arkeolojiye kulak vererek konuya farklı bir açıdan bakmayı denemeliyiz:

“… En geniş haliyle toplumsal arkeoloji, geçmişte ve günümüzde kendimizle öteki,           toplumla tarih arasındaki ilişkilerin kavramsallaştırılmasına dair yöntemleri kapsar;        maddeseli merkeze alarak, yaptığımız ve kullandığımız, biriktirdiğimiz ve attığımız,     değer verdiğimiz veya görmezden geldiğimiz, ya da hatırlamak istediğimiz nesneler    üzerinden kendimizi ifade ediş biçimlerini araştırır…

   … Arkeoloji her zaman dünyevi ve maddesel olanla ilgili olmuştur, ancak toplumsal         arkeoloji ile birlikte, anıtsallık, hafıza, diaspora ya da kültürel çevre gibi daha    kuramsal bakış açıları gündeme gelmiştir.”**

Arkeolojinin içerisindeki konular arasında maddesel olanların dışındakilerle ilgilenilmemesinin yapılan işin insanlar tarafından anlaşılamamasına yol açtığının farkına varmamız gerekiyor. Bunun bir sonucu olarak da insanların yaşadıkları kentte ulaşımın kolaylaştırılması adına yapılan bir projenin içerisinde arkeolojiye dair buluntuların çıktığı ve projenin gecikeceği mesajına karşılık ortaya çıkanların insana dair bir bellek olduğunun anlatılmasının büyük bir gereklilik olduğu çok açıktır.

Velhasıl “arkeoloji”nin ne olduğu sorusuna artık daha farklı cevaplar aramanın zamanı geldi de geçiyor.

Son olarak canım arkeoloji; sana dair yapılan iyi işler de yok değil elbette. İlk olarak arkeoloji öğrencilerinin kendi girişimleri ile gerçekleştirilen “Uluslararası Arkeoloji Sempozyumu”nun beşincisi gerçekleştirildi. Bunun dışında, arkeolojinin daha erken yaşlarda, çocuklara yönelik anlatıldığı ve küçük yaşta farkındalık yaratıldığı örneklerin sayısı artmaya başladı.

İyi haberlerin daha da arttığı günleri görmek dileğiyle,

Bartu.

“İyi geceler, iyi şanslar…”

 

* Bahn, P., Renfrew C.          Kamusal Arkeoloji, Arkeoloji: Anahtar Kavramlar, 2013,                                                  İstanbul.

** Bahn, P., Renfrew C.        Toplumsal Arkeoloji, Arkeoloji: Anahtar Kavramlar, 2013,                                               İstanbul.

Kentsel Direnişte Sanat ve Taktiksel Yaklaşımlar

Bütün mimari formlar otoriteye ürkütücü bir ifade kazandırır. Güneşin çöreklendiği bir kentte Orta Çağ’da ve şimdi ‘dini veya sivil’ amaçla yapıldığı iddia edilen bir mimarlığın bize kendi olanaklarıyla asıl söylemek istediği ‘ürkütücü otoritedir.’

Chirco’nun eserlerinde uzayan gölgeler çarptıkları nesnelere güneşin isyanıdır aslında; Chirico güneşin ışıklarını hiçbir zaman bir konformizm arzusu olan evlerin içine hapsetmek istemezdi. Üstelik isyancı güneş ışınları çarptığı her nesneye kendisinden daha büyük olduğunu yamacında kocaman gölgesel karalar oluşturarak gösterir.”Keşke insanın kirli elinin lanetlediği cisimler olmasa da güneş bütün var edici toprağa, ağaçlara, denizlere ulaşsa. İnsana ulaşsa yine” der Chirico. Hiç bir duvar olmasa da aydınlık insana, insan aydınlığa kavuşabilse.İnsan neden kendini bu kadar hapsetmeye meraklıdır? Sembolik duvarlar çeker; ruhlarımızı tasarım hayatına tabii kılıp yaşamlarımızı imaja dönüştürür.

Güneşin ışık huzmelerinin pencerelerden içeriye alınıp mekan içlerinde tutsak kılınıp izleyeninde ‘huşu’ uyandıran bir nura -tanrının bir oyuncağına- dönüştürülmesine karşı olunması gerekir. Mutantların devlet ısmarlamalı ‘adalet saraylarının’ ürkütücü cephesine değen her ışık huzmesi de isyandır bu yüzden. Kaynağı belli olmayan ışıktan söz edilir bu sıkıcı mekanlar da. Hapsolunmak ister kaynağı belli olmayan bu ışık ve ona aydınlık diyen ‘insanla’ insanlık.

Erktekelci kent anlayışı ‘simgesel ve organizasyonel birliğiyle’(1) bizi düşünsel ve bedensel anlamda sarmak ister ve sarar. Bizi boğmak ister. Ayaklarımızın altındaki toprağı çeker. Benimle her yere gelen ve bu yüzden yalnızlığımı unutturan yıldızları, ayı bulutları anahtar deliğinden bakıyormuşuz gibi gökdelenlerin arasında boğmak ister. Gökkuşağını hiç birimiz göremeyiz bu kentlerin içinde. Yükselen her yapı baktığımızda bizi yorar. Ağaçlar bir metrekarelik hücrelerde, kaldırım taşlarının arasında tutsak edilir. Askeri bir düzenle sıralanıp, askeri düzende budanırlar. Bazı ağaçlar budanmaz; biz onların şanslı olduklarını düşünürken; heyhat bir baz istasyonunu gizlemek için kullanılırlar.

İş dünyası büyür; yaşadığımız kent finansın, eğitimin, eğlencenin, tüketimin başkenti olur büyür ve büyür. ’Faşist devlet korporatifdir’.Yaşadığımız kent büyüdükçe ağaçlar, çimenler ve parklar aynı kadere mahkum edilir; küçülür. Küçülüp yok olması istenir. Kent üretimin ve tüketimin bir arada kotarıldığı fabrikaya dönüştükçe diyalektiği proleterleşir. Gölgesi satılamayan ağaç ve insan proleterleşir. Ağaç Gezi parkında olduğu gibi isyancılara kol kanat gerer; sınıfsal bir bilinçle devrimci yuvası olur. Hücre evi olur. Hücre evi kepçeyle, testereyle basılır. Ardından ‘ağaç’ devrilir. Ocak yıkılır.

Tarih muktedirlerin elinde kanla yazılır. Bayraklarda ‘kırmızı’ bunun için sevilir. Anarşizmin anti bayrağı dışında bütün bayraklardan kan damlar. Ardından ‘şanlı hilal’ kırmızı bayrağın ortasına zamkla (2) yapıştırılır. Bizden köşe bucak saklamaya çalıştıkları hilal ne zaman şahlandı? Ne zaman şanlı oldu? Neden bayrağın dikdörtgen formuna hapsoldu.

Evet! ‘İnsan beraberinde parmaklık taşıyor’ Kimse Redkit gibi gölgesinden hızlı silah çekemiyor hepimizin kafasında polisler konuşlanmış; gittiğimiz yerde olay yerini inceliyorlar.

Baudleaire’in dediği gibi; modern kentte yol almak arenada gladyatör olmaktan daha zor. Sıra sıra mağazalar ışıkları hiç sönmez mi? Mağazalarla dolu binaların arasından bir ufuk görünmez mi? Ufuk çizgisine hasret kalırsınız ama sesiniz çıkmaz. Bunları düşünmezsiniz aslında sıcak bir yatağa, yine konforun en cisimleşmiş hali yatağınızda sessizliğe gömülmeyi tekerrür eder zihniniz. Dört duvar arası odanıza. Mimarlığın en sivil hali sizin odanızdır. Önce odanızın kapısını kapatırsınız yetmez. Yatağa girersiniz yetmez. Yorganı üzerinize çekersiniz yetmez; siren sesleri siren sesleri siren sesleri. Alanınız daraldıkça Özgürleşeceğinizi hiç yoktan uyuyabileceğinizi sanırsınız yetmez. Daha fazla yalnızlık. Daha fazla alan daralması. Uzuvlarınız arasındaki boşluğu doldurmak için cenin pozisyonu alırsınız. Şimdi biraz daha iyidir.Keskin hatları terk etmiş anatominiz uysallaşır sanki algınızda, uysallaştıkça Uyuyabilirisiniz elbet. Eskiden bir kent deneyimi sanırım aşağıdaki gibi intibahı bırakıyordu:

Merdivenli yolların kaç basamaktan oluştuğundan, kemer kavislerinin açı derinliğinden, çatıların hangi kurşun levhalarla kaplandığından söz edebilirim sana; ama şimdiden biliyorum, hiç bir şey söylememiş olacağım sonunda. Zira bir kenti kent yapan bunlar değil, kapladığı alanın ölçüleri ile geçmişinde olup bitenler arasındaki ilişkidir: bir sokak lambasının yerden yüksekliği ve orada idam edilen zorbanın sallanan ayakları ile yer arasında kalan uzaklıktır; o lambadan karşı parmaklığa gerilen ip ve kraliçenin geçeceği güzergâhı donatan süslemelerdir; parmaklığın yüksekliği ve şafakta onun üzerinden atlayıp kaçan gizli sevgilinin sıçrayışıdır. Bir saçağın eğimi ve aynı pencereye süzülen bir kedinin o saçak üzerinde kayarcasına yürüyüşüdür; burnun arkasından birden çıkıveren harp gemisinin toplarıyla çizdiği siluet ve saçağı yok eden bombadır; balık ağlarındaki yırtıklar ve ağları yamamak üzere iskeleye oturmuş, kraliçenin gayrimeşru oğlu olduğu ve kundağıyla, orada iskeleye bırakıldığı rivayet edilen zorbanın harp gemisinin hikâyesini yüzüncü kez birbirlerine anlatan o üç yaşlı adamdır.”(3)

Kentin sokaklarını karış karış gezmek modernlik işidir; kentin sokağında yürümek varoluş sancısına dönüşmediyse. Başıbozuk şairlerin ve filozofların aylaklığıydı ama artık hepsi geride kaldı. Mimar Aldo Rossi Milano’da trafik kazasından öldü.

Kentte yeni bir şey üretemeyeceksek kentin tanımını değiştirmek zorunda kalabiliriz. Bu durumda kentsizliğin kanıksanmasıdır. Kent gündelik yaşamın geçirildiği, “ortak bir yaşam alanı olmaktan çıkıp” organik canlılığını yitirdi; insansızlaştı. Kimse artık şu ya da bu şehirde yaşadığını iddia edemez. Kimse bir şehirden bir şehre göç etmiş olamaz. Kimse şehirler arası yolculuk yapamaz. Kentler yaşamın aksine, onu ezerek büyümeye devam ediyor. Hiç bir mimarlık anlayışının ‘akılcı’ yaklaşımları bu sorunu çözemedi ve çözemez. Bu sürdürülebilirlik problemi değildir yok oluşun eşiğinde ‘sürdürülebilir politikalardan’ kimse söz edemez. Kentin kültür(süz)leştirdiği akılcıklar kentin içindeki organizmalara çözüm bulamaz. Daha fazla ana yolun, alt geçidin,üst geçidin viyadük ve köprü projelerinin sonucu daha fazla cansızlıktır. Metanın dolaşımının daha fazla hızlandırılması demek;yalnızca yaşama yanılgısıyla üretime daha fazla dahil olup,yine yaşama yanılgısıyla tüketmek sonucunu doğuruyor.Kent böylece ideolojik,ekonomik ve stratejik organizasyonunu kurmuştur. Hiç bir kentli İstanbul’a sahip çıkamaz. Hiçbir kentli o kentin organizasyonunu bozmaya ortak olmadan İstanbul’da yaşadığını iddia edemez. Şu noktayı tekrar vurgulamakta yarar var; Kentin aç gözlü yöneticileri küresel ölçekte düşünerek ideolojik, ekonomik ve stratejik organizasyonlarını -kentlinin değil- kapitalist pazarın ve dolayısıyla kendi çıkarlarının lehine ‘sürdürülebilir’ kılıyorlarsa bizim kalkışımızda tamda bu organizasyonu hedef almalıdır. Taktik siyasetin pratiği ne kadar bu organizasyona dahil olmuyorsa (olmadığı çizgiden itibaren karşısında bir yerlerde bulunur) bizim var oluş sancımız anlam bulur. Kentin dayatılan kültürünün karşısında yer almanın ”karşı ve alternatif” bir kültür hareketi, kültürel otoriteryanizme başkaldırmak olduğu ortada. Kentin egemen kültür politikaları sanıldığı gibi formalist değildir;linear ilerleme göstermez. Dolayısıyla onun karşısında benimsenecek ”siyaset” taktiksel olmak zorundadır. Bu noktada kenti ve mimarisini radikal bir analizle değerlendirerek bir arada düşünmek elzemdir. Basit birkaç taktiksel kaçış zihinlerde yer etmesi açısından önemlidir; Demirören AVM’nin işgali, İstiklal caddesindeki veya başka sirkülasyon bölgelerinde boş binaların kültür ve dayanışma evlerine dönüştürülmesi,inşaatı süren otellerin işgali ve bu taktiksel manevralardan direniş hatlarına geçişi sağlamak. (Gezi parkının işgali ve sonrasında olanlar bizi üzerinde daha fazla düşünmeye itmiştir) İşgal edilen yerin radikal mücadele yöntemleriyle direnişe geçirilmesi,esasında kolluk kuvvetleriyle sıcak temasın sağlanmasıdır.

Sıcak temasın sonrasında, onun doğuracağı direnişin pratikleri küresel işgal eylemlerinin bir bileşeni olarak ele alınmak (düşünülmek) zorundadır. Yangınların nerede başlayacağı veya nerelere sıçrayacağı yine direnişin seyrini belirler ve bilinçsel alt yapısı sağlam bir direnişin yangını sıçramaya gebedir. Yadsımamız gereken, gündelik yaşam rutini gibi görünen üretim-tüketim ilişkileri bilinç dışımızda kodlanan devletten bağımsız değildir. Bu kentin kültürel kodlarınca da kentlinin bilincine işlenir. Kafamızdaki polisten, Bilinç dışımızdaki devletten ‘yersiz yurtsuz’(4) bir başkaldırıya kaçabilmek sürekli bir yolculuk halidir. Özne olarak kaçış devam ettiği müddetçe direnişin için yeni pratikler yaratılabilir. Bu olanaklar -yangının sıçraması – iç dünyamızdan dış dünyaya hep bir akış halinde, direnişin kıvılcımlarını başka yerlerde çakar. Kentsel politikaların kentlinin ve kent içindeki bütün canlıların aleyhine dur duraksız işlendiği anlar bizim ‘rutin’ gündelik yaşamlarımıza denk düşüyor.Bu durum bir yandan bizim gündelik yaşantılarımızı edilgenleştirirken bir yanda bizim bu edilgenliği fark etmeyeşimizden ve kabul edişimizden besleniyor. Haliyle sürekli üreten bir toplumsal alan yaratıyor. John Holloway’in deyişiyle; ’toplumsal fabrika’da hepimiz üretime dahil oluyoruz. Yukarıda bahsettiğimiz gibi üretimle tüketimin aynı yerde kotarılması; toplumsal alanı (kenti) bütün bileşenleriyle,çarpanlarıyla etkilendikleriyle ve etkiledikleriyle savaşın meskeni haline getirmiştir.Sözü geçen bahis toplumsal tabakalaşma ve bu olguyu takiben baskıcı uygulamalar ve neo liberalizmin ‘büyüleyici gösteri dünyasıyla’ tamda sınıf savaşımının olanaklarını geçerli kılıyor.Başka bir deyişle kentte atılan her adım politik bir adımdır ve direnişçilerin doğru taktiksel yaklaşımları ve kavrayışları politik takvimde hanelerine yazılacaktır.Kentin dinamiklerini yalnızca iktisadi temellerle okumaya çalışmak veya her şeyi ekonomik temellendirmeye eklemlemek iflas etmiş bir ekonomi fetişizmidir.

Mücadele pratiğinin yöntemi üzerine düşünmeye çalışırsak bütün gösteri dünyasından ve dayatılan estetik algıdan kaçınmak, tam karşısında yer almak gerektiği ortadadır. Guy Debord’un üzerine durduğu nokta önemlidir; Kentte -farkında olmadan- gösteriye dahil olmak yıkılmak istenen bir organizasyonun yeniden üretimine dahil olmaktır. Yani popülizmin anaforundan her zamanda ve mekanda kaçar durumda,kendi dilinde iletişim kuran yöntemler üzerine düşünmek gerekiyor.Kentte direniş ve müdahale kenti yönetenlerin oyunlarının hemen terse döndürülebilmesi olanağını taşıdığı için savaşın meskenidir . Bu aslında kenti yönetenlerin kendilerini yıkacak oyuncakları kendilerinin yarattığı anlamına gelir.

Özetle mücadele radikal sanat hareketiyle ve önsezilerinden, sanatın iletişim diliyle kurulmak zorundadır. Kent kitlesel karakter özelliği gösteren kesimlerce bir oyun yeri olarak görülür bu oyunun yıkıcı bir karşı-oyuna çevrilmesi ancak ‘şiirsel politikalarla’(5) mümkün görünüyor. Oyunlardan etkilenen ve bu ana kadar kitlesel karakter gösteren tüm pasifize kesimler kentteki asıl konumlarından dolayı savaşta yer almaları gerektiği için, bu ‘kendi oluş’ sisteme karşı yıkıcı dürtüyle zuhur edecektir. Demirören Plaza maskeli tiyatrocu-direnişçiler tarafından işgal edilmelidir. Bienaller kabul edilmeyen ve öteki sanatçılarca kuşatılmalıdır. Kamusal mimari unsurları ve kentin bütün bileşenleri ‘şiirsel politikanın’ güdüldüğü bu oyunun kurallarını belirleyenler tarafından filli anlamda işgal edilene kadar devrimci bir bunalım evresinde festival yerine çevrilecektir. Kentin bütün devrimci olanaklarından yararlanılmalıdır; Üniversite, fabrika, okullar; iktidarlı ilişkilerin kurumlaştığı, tüketim ve üretimin olduğu her yere yukarıda sözünü ettiğimiz sınıf savaşı oksijen gibi girecektir ve kendi öznelliğinde mücadeleyi fitilleyebilir.

Yazının girişinde niyetlendiğimiz mimari unsurların insan algısı üzerinde yarattığı otoriter kodlamalar, mimarinin gösteriyle ve iktidarla olan ilişkisinden dolayı mutlak suretle mücadelenin içine çekilmesi gereken bir konudur. Bir mekan deneyimi –kent gibi- insan üzerinde unutulmaz bir iz bırakır. Bahsi geçen ‘iz’ insanın peşini her mekanda ve zamanda takip eder yani; deneyleyenin aritmetiğine maruz kalır. Bazı zamanlar açığa çıksa da çoğu zaman gizlenen bir mekansal karşılaştırma söz konusudur. Esasında mimarlığın doğasından kaynaklı bu karşılıklı etkileşim belli belirsiz sürer. O halde insanların mekan deneyimleri akılcı yöntemlerle ve ardından gelen teorik çarpıtmalarla sıklıkla yeniden üretilebilir bir olgudur ve bu haliyle egemenler tarafından manipülasyona uğratılabilir.

Konunun önemini biraz açıkladığımızı düşünüyorum: İzlenimsel olarak aktarılan mekan deneyimlerine tam yerinde devrimci müdahaleler gösterenin ve gösterisinin kendisine çevrildiği taktiksel eylemin önemli bir uzvu olarak karşımıza çıkmaktadır. Basit ve güncel bir örnekle savımızı desteklememiz gerekirse; Gezi direnişinde AKM binasının sırasıyla direnişçiler ve devlet tarafından gösteri mecrasına çekilişi üzerine düşünülebilir Devrimcilerin en azından ön cephesini işgal ettiği bina kitleler nezdinde algısal bir kırılmaya uğramıştır. Elbette bizim sözünü ettiğimiz müdahale mekansal bir müdahaleyi de barındırıyor. Tüketim toplumunun simgeleşmiş kamuya açık yapılarının (AVM, sinema, cafe, bar, zincirleşmiş kitapçılar) Gösterinin aleyhine çevrilmesidir.Elbette bahsedilen bu tarz eylemlilikler militanlaşmış yetkin gruplarca gerçekleştirilebilir.Herhangi bir paçoz filmin gösterildiği sinema salonunun ele geçirilmesi ve propaganda filmlerinin izleyiciye gösterilmesi bir organizasyon gerektirir.Başka bir eylemde AVM’ler deki kitapçılara propaganda broşürleri veya direnişe dair bazı sembollerin bırakılması denenebilecek eylemlerden biridir. (Bu müdahaleler tarihte Kızıl Zora’nın eylemlerinin yeniden okunmasını gerektirebilir)

Yapıların strüktür öğelerine veya estetik unsurlarına müdahale yapısal olarak geri dönüşü olmayan eylemlilikler içerir. Akla gelebilecek her türlü sabotaj eylemi bu eylem biçiminin içinde değerlendirilebilir.

Ne belleğin değişken sisleri, ne de kuru saydamlığıydı bu. Kentlerin üstünü bir kabuk gibi saran yanmış yaşamların yanık kalıntıları, artık akmayan bir yaşam cevheriyle şişen sünger,hareketin hayaliyle taşlaşmış yaşamları donduran geçmişin,şimdinin ve geleceğin tıkanmışlığıydı:İşte bunları buluyordun yolculuğun sonunda’’ (8) Gezi parkında yinede sizi özgürlük bekliyor olabilir. (6)

Romantik düşünmeden radikal bir mimarinin pratiklerini hayal edemeyiz.Romantik bakış açıları bazen insanları daha önce görmedikleri/algılamadıkları gerçeklere tepki göstermeye zorlayarak büyük tepki hareketlerini teşvik eder (Constant Nieuwenhuys)

(Trakya Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü)

16 Şubat 2014

 

__________________________________

(1) Melvin, İzimler, Mimarlığı Anlamak (İstanbul:Yem Yayınları.,2009)

(2) Burada ‘zamka’ değinmenin asıl nedeni ağaçların gövdesinden üretilen bir yapıştırıcı olmasından kaynaklanmaktadır.

(3) I. Calvino, Görünmez Kentler, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2009

(4) Burada ‘yersiz yurtsuzla’ anlatılmak istenen post yapısalcıların siyaset felsefesinde kullandıklarıMerkezi olmayan, özcülük karşıtı ve etik bir çıkış noktası taşımayan taktiksel pratikleri karşılamak için kullandıkları sözdür. Ayrıntı yayınlarından çıkan Bakunin’den Lacan’a ve Post yapısalcı Anarşizmin siyeset felsefesi kitaplarının çevirilerinde geçtiği biçmde kullanılmıştır

(5) Walter Benjamin’in bu terimi; sanatların içinde kullanılan politikayı karşılamak için kullanılmıştır. Gezi sürecinde Sanatsal iletişim dillerine, farklı yöntemlerle başvurulması Walter Benjamin’in bu terimini yeniden görünür kılmıştır.

(4) (6) I. Calvino, Görünmez Kentler, istanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2009

Postmodern/Post-süreçsel Arkeolojiye Anarşist bir Eleştiri

                                                                1.  Atlasları getirin! Tarih atlaslarını!

                                                               En geniş zamanlı bir şiir yazacağız

                                                               2.  Harbi karşılık verecek ama herkes

                                                              Göğünde kuş uçurtmayan şu üç soruya:

                                                              3.  Bir, Yeryüzünde nasıl dağılmıştır

                                                              Tarihi düzünden okumaya ayaklanan çocuklar?

                                                                                                                         Ece AYHAN

 

Postyapısal felsefenin arkeolojiye katkısını düşündüğümüzde post modernist algının galibiyetiyle karşılaşırız. Birileri anlaşılmıştır, fakat bütünüyle doğru anlaşıldığını söyleyemeyiz. Bu arkeoloji pozitivizmin eleştirisini yaparken post yapısalcılıktan tam anlamıyla beslenememiş.Ayrıca post yapısalcılık dışındaki aydınlanmacı bakış açısına karşı çıkan pozitivizmi eleştiren hiçbir akımdan da beslenmiş bir arkeoloji yok. Bunları becerememesinin sebepleri arasında belki de dünya genelinde arkeoloji okullarının felsefe eğitimine meyilli olmaması yatıyor olabilir. Doğrusu siyasi-ekonomik erkin yönettiği, yönlendirdiği kendilerini temellendiren argümanlara imza atan arkeolojinin felsefeden yoksun olması şaşırtıcı değil.Benim düşünceme göre post modern arkeolojinin ne pozitivizme ne de modernizme yeterli ölçüde eleştirisi yok. Modernizmi kurgusal alandan reel alana döndürüp baktığımızda elbet kültürel örüntüleri, bilimsel yöntemleri, araçları, siyaseti iç içedir. Fakat iç içe olması onun seçimi değil yazgısıdır. Öte yandan post modern arkeoloji ise politik alandan bağımsız bir arkeoloji olmadığını öne sürer.Peki bu neyi değiştirdi?

İdeolojik bir aygıt olan arkeoloji özgürleşebildi mi? Yine otoriterlik üzerine, iktidara karşı eleştiri geliştiremedi. Üstelik post yapısalcılıkla cilaladığı ama aslında “tüketim toplumu”nun tüketicilerinin bir aracı olagelmiş arkeoloji modern arkeolojiyi, pozitivizmi eleştiriyor gibi gözüktü fakat tarihi tersten okuyabildi mi? Peki bir arkeolojinin, arkeolojik materyalin sermayeleşmesine karşı çıkabildi mi? Ya da herhangi bir erkin araçsallaştırıyor olmasına? Tam tersi erki besledi.

Çatalhöyük örneğinde sınıfsız toplumun geçmişimizdeki temellendirmesi gibi gözüküyor olması mı sadece?..Neden sorusu üzerine yoğunlaşabiliyor mu yeterince? Peki bu uygarlaşan insanın doğayı neden tahakküm altına aldığını, bitkiyi, hayvanı, insanı, kadını, emeği, sanatı tahakküm altına aldığını, bilgiyi tahakküm altına aldığını açıklayabiliyor mu?Kendi yöntemsel olarak devlete karşı örgütlenebiliyor mu?      Siyaset felsefesinden yoksun bir arkeoloji sosyalbilim olamaz. Çünkü Mülkiyet her yerde.Devlet her yerde. İktidar her yerde.

Emma Goldman’a göre geleneksel biçimde sunulan tarih insanları otoriter kurumların kölesi yapıyordu1. Çünkü otoriter kurumların her biri zaten tarih tarafından kendi mitini yaratıp kendi tapınımını meşrulaştırıyordu. Öte yandan post modern arkeoloji mülkiyetsizliğin veya ortak mülkiyetin atalarımızca varlığını kanıtlama gayretine girişti ve bunu da Çatalhöyük’te gördük, diyelim. Peki kendi yöntemini özel mülkiyetten bağımsız ve karşı tutabildi mi? Bu zor mu? Peki burada da Foucault’ya sığınalım ve iktidar yok olmaz, diyelim. O halde sınıfsız toplum nasıl varoldu? Ya da bu sınıfsız toplumda iktidar var idiyse biz neden bu kadar heyecanlanıyoruz? “Kaçınılmaz olan iktidar”ı meşrulaştırma girişimi mi yoksa? Zaman içerisinde iktidarın soy kütüğüne inmenin elbet bir yararı olur. Peki bir karşı duruşu,kültürel bir devrimi öncelikle kendi organizasyonunda gerçekleştirmeden mülkiyetin olmadığını,sınıfsız bir toplumun olmadığını nasıl önesürebilirsin?

-Post süreçsel arkeolojiye doğrudan ilk eleştiri kazı sisteminin hiyerarşisine yönelik olacak.

Hiyerarşik bir organizasyonun gerçekleştirdiği deneysel arkeolojinin salt “gösteri ve imaj”a içkin bir eylem olacağını düşünüyorum. Çünkü o uygulama alanının mekanını ne kadar canlandırabilirsen canlandır, birincisi orada yer alan bireylerin bilinç biçimi hiyerarşik ve mekan ne kadar değişirse değişsin, hiyerarşik bir bilincin bireyi hiyerarşik olmayan bir bilincin bireyi gibi yaşayabilir ve o anı yorumlayabilir mi? Elbet o uygulamada hiyerarşik bir yorumlama getirecektir.

Bu arada deneysel arkeoloji kurgusal değil yaşamsaldır benim fikrimce. Yaşamın içindedir. Zamanda ve mekanda bir yer şuandan farklıdır ve egemen ideolojilerden arınıp onun karşıtını savunarak ve yaşayarak o tarihi yorumlayabilirsin. Çünkü ya düşüncen yaşamını ya da yaşamın düşünceni belirler. Öte yandan Çatalhöyük’ü öyle ya da böyle “bu tarihin” içine hapsetmiş oluyorsun. Eğer “geçici bir otonom bölge” oluşturulamazsa yine resmi tarihin kurbanı olunur.

Arkeoloji elbet siyaset için vardır(!) Ve elbet biz kendi siyasetimizi yapmazsak egemenlerin siyaseti için arkeoloji yaparız. Yönetenler için…

Geçici Otonom Bölge* Olarak Kazı

Hiyerarşinin olmadığı arkeolojik bir yerleşimin anlaşılabilmesi için deneysel arkeoloji yönteminden yararlanılıyor ise; bu yöntem ancak hiyerarşinin olmadığı** geçici otonom kazı organizasyonlarıyla oluşturulabilir. Bu kazılar otonom bölgeler halinde işlemeli ve merkeziyetsiz bir organizasyonun vücut bulmuş hali olmalıdır.

Bu haliyle bir kazı sadece iktidarı sorguluyor olmakla kalmaz, aynı zamanda iktidarın olmadığı bir dünyanın mümkün olabileceğine dair bir deneyimi gözler önüne serer. Çünkü ancak o zaman ideolojilerden bağımsız bir arkeoloji gerçekleştirilmiş olur.

Kapitalizmin/devletin olmadığı bir kazı pratiği, “tahakkümün dokusundaki çatlakları nasıl çoğaltıp genişletilebileceğimize dair” de çözüm üretebilir.***

“Kurumsal” arkeolojide çatlaklar yaratılabilir.

Post süreçsel metodolojinin eleştirisine geçmeden önce post modernizm ve post yapısalcılık gibi bazı belli başlı kavramlar ve tanımlar üzerinde duracağım.

Post süreçsel arkeolojinin beslendiği “post modernizmle post yapısalcılık sürekli karıştırılır.”2

Post modern durum kapitalizmin gelişme evresiyle birlikte anılmalıdır. “ Her yerde kültürel sermaye üretilmekte, politically correct tüketilmektedir.”3 Bu durumda politika aydınlamacılığı yüceltse de aydınlanmaya karşı gelip pozitivizmi eleştirse de politikaya ilgi azalmıştır. 4

Peki post-süreçsel arkeoloji iddia ettiği biçimde her şeyin politik olduğunu

söyleyip hem post yapısalcılığı kullanıyor hem de salt kültürel sermaye üretiyorsa sahiden politikayı tüketmiş bir post modern durum ortaya çıkarmıyor mu?

Şimdi ise aşağıdaki alıntım post modernizme anarşist komünist bir perspektifle yaklaşılmış bir yazıdan;

“Postmodernizmi bir bütün olarak ele almak –ki eminiz onları çok

kızdıracaktır- özünde siyasi bir tutumdur çünkü postmodernizmi

tarihsel bir durum olarak görmek ve bir kökeni, dönemi ve oluşma

nedenleri olduğunu ifşa etmektir.

Nitekim hiçbir düşünce zamansız ve uzamsız değildir. Postmodern

düşüncenin izini sürmek için geçmişin politik tarzına ve

söz konusu tarzın bugüne taşınan özelliklerine (emperyalizm ve

karşı mücadeleler bağlamında) bununla paralel olarak kapitalizmin

geldiği son aşamaya (esnek ve el koyarak birikim biçimleri) bakmak

gerekir. Postmodern düşüncenin bir burjuva aldatmacası olduğunu

söyleyip sıyrılmak işin kolayına kaçmak olur. Neden bu noktaya

geldiğini sormak ve gelinen noktada da neye hizmet ettiğini teşhir

etmek gereklidir.

Postmodernizm terimi 1960’larda ABD sanat çevrelerinde ortaya

çıkmıştır. Sonrasında ise Avrupalı kuramcılar tarafından ele

alınmıştır. Yani asıl kökeni “entelektüel camiadır.” D.Harvey terimle

ilk karşılaşmasını hatırlamaya çalışırken diğer “izm” ler gibi iç

tutarsızlığının yükü altında çöküp gideceğini ya da moda haline

gelmiş diğer yeni fikirler gibi çekiciliğini kaybedeceğini düşünmüş

olduğunu itiraf eder. Fakat postmodernizmin başına ne diğer izmlerin

ne de yeni fikirlerin başına gelen gelmiştir. Tarihin bir cilvesidir

ki kapitalist emperyalizmin çok özel bir ‘anı’ ile çakışmıştır ve

“yarattığı yaygara azalmak bir yana zamanla yükselip durmuştur”.

İşte bizim izini sürmeye çalıştığımız o ‘an’ dır.

(…)

Postmodernizm ideolojisinin kendine alan bulabildiği maddi koşullar

kapitalizmin son  evresindeki tam da bu esnek, post-fordist koşullardır.

Postmodernizm bir yandan içinden çıktığı bu maddi koşulları fetişleştirirken

bir yandan da ideolojik ve kültürel

alanda meşrulaştırır; örgütsüzlük, bireysellik, saçılma fikrini yeniden ve

yeniden üretir. Her metninin altında aynı soruya; “çıkarları ortak ve insanlığın

kurtuluşunda yegane devrimci sınıf olan proletaryadan artık bahsedilebilir mi?”

sorusuna gönderme yapar.

Garip olan şudur ki; bu soru gerçek anlamda proleterleşmenin tarihte olmadığı

kadar niteliksel ve niceliksel arttığı bir dönemde sorulmaktadır. Böyle bir soruyu

sormak ya gerçek bir saflığın ya da gerçek bir ikiyüzlülüğün ürünü olabilir ancak.

Söylemin gücü acaba gerçekten burada mı gizlidir? Bizler ışıklı yanıp sönen

sözlere kanan küçük çocuklar mıyız? “Başka bir dünya”ya dair umutlarımız bu

sahte sözlerle bizlerden çalınırken gerçekten susacak mıyız? Yoksa teori ve

pratiğimizle zaten postmodernlerin sorunun kendisinin içinde yanıtladıkları soruya

gerçek bir cevap mı vereceğiz?

Bizlerin tercihi ikincisidir ve tüm çaba da bunun içindir.”5

Arkeolojinin otoriter alanla hesaplaşamamasının da en önemli sebebi işte tam da iktidarı sorgulayan bu post modern durumdur. Devletten bağımsız(!) ama kapitalizmden kurtulmamış bir izmin otoriteyi sorgulamakta tıkanıyor olması bir rastlantı olamaz bu yüzden. Ahlaksal bağlamda bir itkiden yoksun ve tıkanmış…Amaç için her türlü yol mubahtır.

Bu noktada anarşizmin her türlü zorbalığa, ayrıcalığa, baskı ve haksızlığa karşı ahlaksal bir başkaldırı olduğunu söyleyerek işte neden post modernizmin yetersiz kaldığını açıklamak istiyorum.

Zaten post yapısalcılığın ve post modernizmin etik bir savının olmaması politik bir savının olmamasını doğuruyor. Bu da post süreçsel arkeolojinin tıkandığı noktalardan birisi. Hem politiktir diyor, hem de politik alanın dışında kalıyor.

Post süreçsel metodolojinin konteksellik, çok seslilik, etkileşimcilik, yansımacılık ilkelerinin anarşist eleştirilerini çok seslilik, etkileşimcilik, yansımacılık ilkelerine yönelteceğim.

-Çok seslilik

Kazı alanındaki farklı üniversitelerden bilim insanların farklı sorunlarla bir arada çalışması ve fikir üretmesi olduğu düşüncesine karşı, uygulanabilirliğini sorgulamak elbet bir çoğumuzun düşündüğü bir şey. Fakat uygulanamaması etik bir kaygı taşımamalarından dolayı kaçınılmaz bir sonuç. Post modernizmin yansıdığı bu ilke kolektif bir birliği oluşturmak gayesinde bulunmuyor. Öte yandan  ideolojik farklılıklar, arkeoloji gelenekleri, tecrübe vs. eğer kolektif bir kaygı taşımadığı sürece iktidar ilişkilerinin hakim olduğu ve ortak hiçbir şeyin üretilmediği bir sürece dönüşür. Elbette de sorunlar oluyor ki olacaktır da. Fakat çok seslilik kendi felsefesinden ötürü iktidarlıdır ve ortak bir şey üretilemediğinden bir şeyin üretilebildiği bile ayrıca tartışılmalıdır.

Etkileşimcilik ise disiplinler aşırılık modernite ve branşlaşmaya karşı gibi “görünüyor” olsa da tam anlamıyla uzmanlaşmanın meşrulaştırılmasıdır. Pozitivizmin ve modernizmin tekrar tekrar yansımasıdır. Uzman olunan bir yer başkalarının daha az bilgi ürettiği ve belki de bilgi üretmekten ziyade edilgenleştiği bir alana dönüşür. Kapitalizmin yarattığı teori ve pratik ayrımının gözle görülür halidir. Bilginin otoritesi,iktidarı ve tahakkümü vardır( bu üç kavram birbiriyle doğrudan ilişkili ve fakat farklı kavramlardır). Hiyerarşinin meşruluğudur.

Yansımacılık ise post modernizmin kültürel anlamda en çarpıcı göstergesidir. Mevcut düzen içerisinde kendi kazının başka sosyal kesimler tarafından nasıl yorumlanıp “gösteri toplumu”na dahil olabileceği,kendine yer edinebileceği ve öte yandan “tüketilebileceği” söz konusudur. Sponsorlar kazı üzerinden kendilerini pazarladıkları gibi sen de kazıya sponsor arayarak kendini pazarlayabilir ve böylece bu düzenin içerisinde kendi kültürel sermayeni yaratabilir ve kendine yer edinebilirsin. Üstelik bu şekilde kapitalizmin içerisinde sınıfsız bir toplumun varlığını ne kadar kanıtlarsan kanıtla sınıfsız toplumun tarihin tozlu sayfalarında yer aldığını ve bir fantezi ürünü olduğunu göstermiş olup kapitalizmi tekrar, tek gerçek olarak var etmiş olursun.

Etik bir kaygının olmayışı politik olmamayı gerekli kılar, demiştim. Post modernist metodlar ise post yapısalcılığa nazaran galip görünmekte…Üstelik modernizme karşı bir duruş ise yeterli değil. Çünkü “bilim”in ve yöntemin kendisi modernist…felsefi anlamda kendini post yapısalcılığa temellendirmeye çalışsa da…

Bu durumda gerçekten bir karşı duruş ve alternatif nasıl oluşturulabilir?

Epistemolojik öncüller ile birlikte anarşist arkeoloji nasıl olabilir sorusuna yanıt aramak oldukça önemli. Bu hem özgürlüğü yaşamın her alanında gerçekleştirmek adına verilen bir mücadele hem de arkeolojinin devlet için, bilim için olduğu gerçeğini tersyüz etmek için bir fırsat olacaktır.Anarşist arkeolojinin nasıl olabileceğine dair sorular ve yanıtlar üreten bir araştırma konusu da elbet kendine ilkin bilim felsefesinde, bilgi kuramında ve yöntembilimde yanıtlar bulması gerekmektedir. O araştırma ise bu yazıdan sonra gelecek, daha geniş ve derin bir perspektif sunacaktır.

 

 

—————————————————————————————–

 

Dipnotlar

 

1. joel Spring, Özgür Eğitim, syf. 39

* “Geçici Otonom Bölge(TAZ) kavramı günümüzde bir çok küreselleşme karşıtı hareket tarafından bir taktik olarak kullanılmaktadır; işlek bir cadde üzerinde birdenbire ortaya çıkan insanların caddeyi trafiğe kapatıp şenlik ortamına dönüştürdükleri, bir tür otonom bölge kurdukları Reclaiming the Street (Sokakları Geri Alalım) hareketi T.A.Z’ın günümüzde de işe yaradığınının kanıtlarından sadece biri.” –T.A.Z. Geçici Otonom Bölge, Ontolojik Anarşi, Şiirsel Terörizm( Hakim Bey, Altıkırkbeş Yayınları) kitabının arka kapağından. Bu kitaba internetten arama motoruna ismini yazarak bir çok siteden ulaşılabiliyor.

**Bu anlamda burada kısaca değindiğim hiyerarşik olmayan kazı pratiğini içini açarak ve şematize ederek bundan sonra gelecek olan anarşist arkeoloji konulu yazıda açıklamaya çalışacağım.

***Burada Christian Scholl’un Bakunin’in Zavallı Kuzenleri: Sanat Yoluyla Taktiksel Müdahale adlı yazısından etkilendiğimi belirtmem gerekiyor ve hatta yazarın bu yazısının benim yazımın şekillenmesine, düşüncelerimi pekiştirmeme hayli katkısı oldu.O yazıda özgürlükçü marksist, otonomist John Holloway’in “tahakkümün dokusundaki bu retleri, bu çatlakları nasıl çoğaltıp genişletmeli?” sorusuna alıntı yapar. Ben de arkeolojide kapitalizmde çatlaklar yaratmak üzerine bir yöntem nasıl geliştirilebilir sorusunu o yazıdan ve o sorudan esinlenerek sordum. Yine de daha ayrıntılı bilgi için John Holloway’in Kapitalizmde Çatlaklar Yaratmak kitabını önermek gerekebilir.

Christian Scholl’un Bakunin’in Zavallı Kuzenleri: Sanat Yoluyla Taktiksel Müdahale adlı yazısı için: http://www.e-skop.com/skopdergi/bakuninin-zavalli-kuzenleri-sanat-yoluyla-taktiksel-mudahale/1586

 

2.Saul Newman, Bakunin’den Lacan’a, Ayrıntı Yayınları,syf. 39

3.Ali Akay, Postmodernizm’in ABC’si, Say Yayınları, syf. 145-146.

4.”Tarihsel Bir Durum Olarak Postmodernite”, “Emeğin Özgürlüğü” dergisi, sayı:2, syf. 29-30-31.

 

Pelin Laçin

Trakya Üni. Arkeoloji Bölümü